1989–2026 · Rzeczpospolita Polska
III Rzeczpospolita
Obrady Okrągłego Stołu i częściowo wolne wybory 4 czerwca 1989 roku kończą rządy komunistów. Plan Balcerowicza przestawia gospodarkę na rynkową. Polska wchodzi do NATO w 1999 i do Unii Europejskiej w 2004 roku. Granice pozostają te ustalone po II wojnie światowej — po raz pierwszy od stuleci niekwestionowane.
Ludność
- ok. 37 300 000 (szacunek, ±100 000) — Szacunek GUS na koniec 2025 roku; spis z 2021 roku naliczył 38,0 mln. Szczyt 38,7 mln w 1998 roku; od kilkunastu lat ludność spada, w 2025 roku o 157 tysięcy.
Władcy i przywódcy
- 1981–1989 Wojciech Jaruzelski — I sekretarz PZPR, autor stanu wojennego faktyczny przywódca
- 1985–1989 Wojciech Jaruzelski — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1986–1990 Edward Szczepanik — ostatni premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1986–1989 Kazimierz Sabbat — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1988–1989 Mieczysław Rakowski — ostatni komunistyczny premier z pełnym mandatem szef rządu
- 1989–1990 Mieczysław Rakowski — ostatni I sekretarz PZPR faktyczny przywódca
Przejął partię od Jaruzelskiego w lipcu 1989 roku, gdy ten został prezydentem. Od września rządził już Mazowiecki, a w styczniu 1990 roku PZPR się rozwiązała.
- 1989 Czesław Kiszczak — powołany przez Sejm na premiera; nie zdołał utworzyć rządu szef rządu
Trzy sierpniowe tygodnie przed rządem Mazowieckiego — moment, w którym koalicja rządząca straciła większość w Sejmie, bo odeszli od PZPR dotychczasowi sojusznicy.
- 1989–1991 Tadeusz Mazowiecki — pierwszy niekomunistyczny premier szef rządu
- 1989–1990 Wojciech Jaruzelski — prezydent PRL, potem RP głowa państwa
- 1989–1990 Ryszard Kaczorowski — ostatni prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
22 grudnia 1990 roku przekazał insygnia władzy prezydenckiej Lechowi Wałęsie. Zginął w katastrofie smoleńskiej.
- 1990–1995 Lech Wałęsa — prezydent RP głowa państwa
- 1991 Jan Krzysztof Bielecki — premier szef rządu
- 1991–1992 Jan Olszewski — premier; rząd odwołany przez Sejm w nocy teczek szef rządu
- 1992 Waldemar Pawlak — premier przez 33 dni; nie zdołał utworzyć rządu szef rządu
- 1992–1993 Hanna Suchocka — pierwsza kobieta na stanowisku premiera szef rządu
- 1993–1995 Waldemar Pawlak — premier, druga kadencja szef rządu
- 1995–1996 Józef Oleksy — premier szef rządu
- 1995–2005 Aleksander Kwaśniewski — prezydent RP głowa państwa
- 1996–1997 Włodzimierz Cimoszewicz — premier szef rządu
- 1997–2001 Jerzy Buzek — premier, później przewodniczący PE szef rządu
- 2001–2004 Leszek Miller — premier; podpisał traktat akcesyjny z UE szef rządu
- 2004–2005 Marek Belka — premier; objął urząd dzień po wejściu Polski do UE szef rządu
- 2005–2006 Kazimierz Marcinkiewicz — premier szef rządu
- 2005–2010 Lech Kaczyński — prezydent RP głowa państwa
Zginął w katastrofie smoleńskiej w kwietniu 2010 roku.
- 2006–2007 Jarosław Kaczyński — premier szef rządu
- 2007–2014 Donald Tusk — premier szef rządu
- 2010–2015 Bronisław Komorowski — prezydent RP głowa państwa
Od 10 kwietnia 2010 roku, po śmierci Lecha Kaczyńskiego, pełnił obowiązki prezydenta jako marszałek Sejmu. Wygrał wybory i 8 lipca złożył mandat marszałka; urząd prezydenta objął 6 sierpnia.
- 2010 Grzegorz Schetyna — marszałek Sejmu, p.o. prezydenta głowa państwa
Pełnił obowiązki prezydenta od 8 lipca do zaprzysiężenia Komorowskiego 6 sierpnia 2010 roku. Przez kilka godzin 8 lipca, zanim Sejm wybrał go na marszałka, obowiązki te pełnił marszałek Senatu Bogdan Borusewicz.
- 2014–2015 Ewa Kopacz — premier szef rządu
- 2015–2017 Beata Szydło — premier szef rządu
- 2015–2025 Andrzej Duda — prezydent RP głowa państwa
- 2017–2023 Mateusz Morawiecki — premier szef rządu
- od 2023 Donald Tusk — premier szef rządu
- od 2025 Karol Nawrocki — prezydent RP głowa państwa
Wydarzenia
- 1989Okrągły Stół i wybory 4 czerwca 6 lutego, 5 kwietnia, 4 czerwca, 24 sierpnia przełom
Władza siada do rozmów z opozycją i zgadza się na częściowo wolne wybory, licząc na kontrolowane otwarcie. Solidarność zdobywa wszystkie miejsca w Sejmie, o jakie mogła się ubiegać, i 99 na 100 w Senacie, a 24 sierpnia Tadeusz Mazowiecki zostaje pierwszym od ponad czterdziestu lat niekomunistycznym premierem w bloku wschodnim — który zaczyna się sypać.
- 1989Nowela grudniowa 29 grudnia ustrój
Sejm kontraktowy usuwa z konstytucji kierowniczą rolę PZPR i przyjaźń z ZSRR, a państwo znów nazywa się Rzecząpospolitą Polską. Orzeł w godle odzyska koronę kilka tygodni później.
- 1990Traktat graniczny z Niemcami 14 listopada traktat
Zjednoczone Niemcy w traktacie podpisanym w Warszawie uznają granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Po czterdziestu pięciu latach zachodnia granica Polski przestaje być w prawie międzynarodowym sprawą otwartą.
- 1990Pierwsze powszechne wybory prezydenta 9 grudnia przełom
Lech Wałęsa wygrywa pierwsze w historii Polski powszechne wybory prezydenckie. W grudniu ostatni prezydent na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski, przekazuje mu insygnia II Rzeczypospolitej i rząd emigracyjny kończy działalność.
- 1991Pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu 27 października przełom
Pierwsze od przedwojnia całkowicie wolne wybory do Sejmu, bez progu wyborczego w okręgach, wprowadzają do niego posłów dwudziestu dziewięciu komitetów. Rozdrobniony parlament przyspiesza zmianę ordynacji.
- 1991Rozwiązanie Układu Warszawskiego 1 lipca traktat
W Pradze państwa członkowskie rozwiązują Układ Warszawski; jego struktury wojskowe przestały istnieć już 31 marca. Polska wychodzi z sojuszu, w który włączono ją w 1955 roku, osiem lat przed wejściem do NATO.
- 1993Wojska rosyjskie opuszczają Polskę 17 września przełom
17 września, w rocznicę sowieckiej agresji z 1939 roku, Warszawa żegna ostatni oddział rosyjskiej Północnej Grupy Wojsk, którego pociąg przekracza granicę następnego ranka. Po raz pierwszy od 1944 roku na polskiej ziemi nie stacjonuje obce wojsko.
- 1997Konstytucja Rzeczypospolitej 2 kwietnia ustrój
Pierwsza pełna konstytucja uchwalona przez parlament wybrany w wolnych wyborach od konstytucji marcowej z 1921 roku, przyjęta w referendum. Zamyka okres prowizorium ustrojowego po 1989 roku.
- 1999Wejście do NATO 12 marca traktat
Dziesięć lat po Okrągłym Stole Polska wchodzi do sojuszu, przeciwko któremu jeszcze niedawno stały jej wojska. Pierwszy od 1939 roku sojusz, który Polska wybrała sama.
- 1999Reforma administracyjna 1 stycznia ustrój
Szesnaście województw zastępuje czterdzieści dziewięć, wracają powiaty, a samorządy dostają część władzy i pieniędzy centrum. Mapa administracyjna, której używa się do dziś.
- 2004Wejście do Unii Europejskiej 1 maja traktat
Polska wchodzi do Unii wraz z dziewięcioma innymi państwami — największe rozszerzenie w jej historii. Granice zostają te z 1945 roku, poza wymianą terenów z 1951 i drobnymi korektami, ale przestają być barierami.
- 2007Wejście do strefy Schengen 21 grudnia traktat
Znikają kontrole na granicach z Niemcami, Czechami, Słowacją i Litwą. Wschodnia granica Polski, zewnętrzna granica Unii od 2004 roku, staje się granicą strefy Schengen.
- 2010Katastrofa smoleńska 10 kwietnia utrata
Pod Smoleńskiem rozbija się samolot wiozący prezydenta Lecha Kaczyńskiego na obchody rocznicy zbrodni katyńskiej. Ginie 96 osób, wśród nich dowódcy wszystkich rodzajów sił zbrojnych, prezes NBP i ostatni prezydent na uchodźstwie; spór o przyczyny katastrofy dzieli polską politykę przez następne lata.
- 2022Uchodźcy z Ukrainy 24 lutego przełom
Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę granicę z Polską przekraczają w ciągu kilku miesięcy miliony uchodźców, a ponad milion zostaje w Polsce na dłużej. Kraj staje się zapleczem pomocy wojskowej dla Ukrainy.
Wojny, powstania i procesy
- 1982–1989Solidarność w podziemiu ruch społeczny
Zdelegalizowana w październiku 1982 roku Solidarność działa w konspiracji: Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, podziemne wydawnictwa, Radio Solidarność, pomoc dla represjonowanych. Kraj trwa w kryzysie — kartki na mięso do 1989 roku, inflacja, emigracja — aż strajki 1988 roku zmuszają władzę do rozmów, a w kwietniu 1989 roku związek jest znów legalny.
- 1990–1991Plan Balcerowicza reformy
Terapia szokowa: z dnia na dzień wolne ceny, wymienialny złoty, koniec dotacji i twardy budżet. Hiperinflacja gaśnie w kilka miesięcy, półki się zapełniają — a upadek państwowych zakładów przynosi bezrobocie, którego PRL nie znała, najdotkliwsze w miasteczkach i PGR-ach.
- 2004–2007Emigracja poakcesyjna przesiedlenia
Wielka Brytania, Irlandia i Szwecja otwierają rynki pracy w dniu akcesji i Polacy wyjeżdżają masowo: w 2007 roku za granicą przebywa ich ponad dwa miliony. To największa fala emigracji od przedwojnia.
- 2020–2022Pandemia COVID-19 kryzys
Pandemia COVID-19 dociera do Polski w marcu 2020 roku: zamknięte granice, szkoły i sklepy, nauka i praca zdalna. Stan epidemii zniesiono w maju 2022 roku.
Postacie epoki
- ur. 1947 Leszek Balcerowicz — wicepremier i minister finansów; autor planu przejścia na gospodarkę rynkową (1990), potem prezes NBP
- ur. 1949 Jarosław Kaczyński — współzałożyciel Prawa i Sprawiedliwości, jego prezes od 2003 roku
- ur. 1957 Donald Tusk — współzałożyciel i przewodniczący Platformy Obywatelskiej; przewodniczący Rady Europejskiej 2014–2019
- 1926–2010 Krzysztof Skubiszewski — pierwszy niekomunistyczny minister spraw zagranicznych; wynegocjował traktat graniczny z Niemcami i wycofanie wojsk sowieckich
- ur. 1962 Olga Tokarczuk — pisarka, autorka „Ksiąg Jakubowych”; Nobel za rok 2018