1945–1988 · Rzeczpospolita Polska; od 1952: Polska Rzeczpospolita Ludowa
Polska Ludowa
Jałta i Poczdam przesuwają Polskę o kilkaset kilometrów na zachód: kraj traci Kresy, zyskuje Śląsk i Pomorze, a miliony ludzi zostają przesiedlone. Państwo jest formalnie suwerenne, faktycznie zależne od Moskwy. Kolejne bunty — 1956, 1968, 1970, 1976 — prowadzą do Solidarności w 1980 roku.
Ludność
- 23 900 000 (dane spisowe) — Spis z 1946 roku.
- Od 1950 roku: 25 000 000 (dane spisowe) — Spis z 1950 roku.
- Od 1960 roku: 29 800 000 (dane spisowe) — Spis z 1960 roku.
- Od 1970 roku: 32 600 000 (dane spisowe) — Spis z 1970 roku.
- Od 1978 roku: 35 100 000 (dane spisowe) — Spis z 1978 roku.
- Od 1988 roku: 37 900 000 (dane spisowe) — Spis z 1988 roku.
Władcy i przywódcy
- 1939–1945 Adolf Hitler — przywódca III Rzeszy — okupant zaborca / okupant
- 1939–1945 Hans Frank — generalny gubernator — okupant zaborca / okupant
- 1939–1947 Władysław Raczkiewicz — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1944–1948 Władysław Gomułka — sekretarz generalny PPR faktyczny przywódca
Odsunięty w 1948 roku pod zarzutem „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, w latach 1951–1954 więziony; do władzy wrócił w 1956 roku.
- 1944–1952 Bolesław Bierut — przewodniczący KRN od 1944, prezydent od 1947 głowa państwa
- 1944–1947 Edward Osóbka-Morawski — premier PKWN, potem Rządu Tymczasowego szef rządu
- 1944–1947 Tomasz Arciszewski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1947–1952 Józef Cyrankiewicz — premier szef rządu
- 1947–1972 August Zaleski — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
Pozostał na urzędzie po upływie siedmioletniej kadencji w 1954 roku, co rozbiło emigrację: do jego śmierci część uchodźstwa uznawała zamiast niego Radę Trzech.
- 1947–1949 Tadeusz Bór-Komorowski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1948–1956 Bolesław Bierut — przywódca PPR, od grudnia 1948 PZPR faktyczny przywódca
- 1949–1950 Tadeusz Tomaszewski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1950–1953 Roman Odzierzyński — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1952–1964 Aleksander Zawadzki — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1952–1954 Bolesław Bierut — premier po zniesieniu urzędu prezydenta szef rządu
- 1954–1970 Józef Cyrankiewicz — premier, druga i najdłuższa kadencja szef rządu
- 1954 Jerzy Hryniewski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1954–1955 Stanisław Cat-Mackiewicz — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
W 1956 roku wrócił do PRL.
- 1955 Hugon Hanke — premier na uchodźstwie przez miesiąc szef rządu, na uchodźstwie
Od 1952 roku agent wywiadu PRL; jako urzędujący premier wyjechał do Polski i przeszedł na stronę władz komunistycznych.
- 1955–1965 Antoni Pająk — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1956 Edward Ochab — I sekretarz PZPR faktyczny przywódca
- 1956–1970 Władysław Gomułka — I sekretarz PZPR faktyczny przywódca
- 1964–1968 Edward Ochab — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1965–1970 Aleksander Zawisza — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1968–1970 Marian Spychalski — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1970–1980 Edward Gierek — I sekretarz PZPR faktyczny przywódca
- 1970–1972 Józef Cyrankiewicz — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1970–1980 Piotr Jaroszewicz — premier dekady Gierka, budowanej na kredycie szef rządu
- 1970–1972 Zygmunt Muchniewski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1972–1985 Henryk Jabłoński — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1972–1979 Stanisław Ostrowski — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1972–1976 Alfred Urbański — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1976–1986 Kazimierz Sabbat — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1979–1986 Edward Raczyński — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1980–1981 Stanisław Kania — I sekretarz PZPR faktyczny przywódca
- 1980 Edward Babiuch — premier; jego podwyżka cen wywołała strajki lipcowe szef rządu
- 1980–1981 Józef Pińkowski — premier w czasie powstawania Solidarności szef rządu
- 1981–1989 Wojciech Jaruzelski — I sekretarz PZPR, autor stanu wojennego faktyczny przywódca
- 1981–1985 Wojciech Jaruzelski — premier; z tego urzędu ogłosił stan wojenny szef rządu
- 1985–1989 Wojciech Jaruzelski — przewodniczący Rady Państwa głowa państwa
- 1985–1988 Zbigniew Messner — premier; jego reforma gospodarcza przepadła w referendum szef rządu
- 1986–1989 Kazimierz Sabbat — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1986–1990 Edward Szczepanik — ostatni premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1988–1989 Mieczysław Rakowski — ostatni komunistyczny premier z pełnym mandatem szef rządu
Wydarzenia
- 1945Jałta i przesunięcie granic 11 lutego, 2 sierpnia, 16 sierpnia przełom
W Jałcie i Poczdamie alianci przesuwają Polskę o kilkaset kilometrów na zachód: Kresy przypadają ZSRR, Śląsk i Pomorze — Polsce. Miliony ludzi zostają przesiedlone, a kraj trafia do sowieckiej strefy wpływów.
- 1945Zachód cofa uznanie rządowi w Londynie 28 czerwca, 5 lipca utrata
Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznają Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej — uzgodniony w Moskwie i zdominowany przez komunistów — i cofają uznanie rządowi RP na uchodźstwie. Ten trwa jeszcze 45 lat, uznawany przez nieliczne państwa; ten, który uznaje świat, rządzi pod nadzorem Moskwy.
- 1946Pogrom kielecki 4 lipca przełom
Tłum podburzony plotką o porwaniu chłopca, z udziałem milicjantów i żołnierzy, morduje w Kielcach trzydziestu siedmiu Żydów według ustaleń IPN (inne źródła podają 42); giną też trzej Polacy, a tego dnia w regionie także Żydzi wyciągani z pociągów. Pogrom przyspiesza exodus: w ciągu kilku miesięcy z Polski wyjeżdżają dziesiątki tysięcy ocalałych z Zagłady.
- 1946Referendum „3 razy tak” 30 czerwca przełom
Zamiast obiecanych wyborów komuniści urządzają referendum w trzech sprawach: zniesienia Senatu, reformy rolnej z nacjonalizacją przemysłu oraz granicy na Bałtyku, Odrze i Nysie. Wyniki fałszują: ogłaszają 68 procent za zniesieniem Senatu, podczas gdy w Krakowie, gdzie podano prawdziwe liczby, 84 procent głosowało przeciw. Senat wraca dopiero w 1989 roku.
- 1947Sfałszowane wybory 19 stycznia przełom
Wybory do Sejmu Ustawodawczego, przeprowadzone w terrorze wobec PSL i sfałszowane, dają komunistycznemu blokowi oficjalnie 80 procent głosów. Jesienią Mikołajczyk ucieka z kraju, a legalna opozycja przestaje istnieć.
- 1948Powstanie PZPR 15 grudnia przełom
Na kongresie zjednoczeniowym w Warszawie komuniści z PPR wchłaniają oczyszczoną z przeciwników Polską Partię Socjalistyczną. Powstaje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, która przez czterdzieści lat będzie rządzić krajem; Gomułkę odsunięto już latem, a na czele partii staje Bierut.
- 1950Układ zgorzelecki 6 lipca traktat
Polska i NRD uznają granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej za granicę między sobą. Republika Federalna uzna ją dopiero w 1970 roku, a zjednoczone Niemcy — w 1990.
- 1951Wymiana terytoriów z ZSRR 15 lutego traktat
Polska oddaje Związkowi Radzieckiemu 480 km² nad Bugiem, z Bełzem i złożami węgla, i dostaje w zamian tyle samo w Bieszczadach, z Ustrzykami Dolnymi. To ostatnia większa zmiana granic Polski — późniejsze korekty z Czechosłowacją i NRD dotyczyły skrawków ziemi i wód; mieszkańców obu obszarów przesiedlono.
- 1952Konstytucja PRL 22 lipca ustrój
Sejm uchwala konstytucję wzorowaną na radzieckiej z 1936 roku, z poprawkami naniesionymi ręką Stalina. Państwo zmienia nazwę na Polska Rzeczpospolita Ludowa, a urząd prezydenta zastępuje kolegialna Rada Państwa.
- 1955Układ Warszawski 14 maja traktat
Osiem państw bloku wschodniego podpisuje w Warszawie układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej. Polska zostaje formalnie włączona w sojusz wojskowy pod radzieckim dowództwem; w 1968 roku polskie wojsko wkroczy w jego ramach do Czechosłowacji.
- 1956Poznański Czerwiec 28 czerwca powstanie
Strajk w Zakładach Cegielskiego przeradza się w bunt miasta, stłumiony czołgami — zginęło kilkadziesiąt osób. Jeden z pierwszych masowych protestów robotniczych w bloku wschodnim, po berlińskim i pilzneńskim z 1953 roku; jesienią przynosi odwilż Gomułki.
- 1956Październik 1956 21 października przełom
Gomułka, więziony za „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”, wraca na czele partii, mimo przylotu Chruszczowa i ruchów wojsk radzieckich. Kończy się stalinizm: kolektywizację zarzucono, prymas Wyszyński wychodzi na wolność, Rokossowski wraca do ZSRR.
- 1968Marzec 1968 8 marca przełom
Zdjęcie „Dziadów” ze sceny i usunięcie dwóch studentów z uczelni wyprowadzają młodzież na ulice; milicja i partyjny „aktyw robotniczy” pałują protestujących. Władza odpowiada kampanią antysemicką, po której kraj opuszcza około trzynastu tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego.
- 1970Grudzień 1970 14 grudnia, 17 grudnia powstanie
Podwyżka cen żywności tuż przed świętami wyprowadza robotników Wybrzeża na ulice; wojsko i milicja strzelają do tłumu w Gdyni, Gdańsku, Szczecinie i Elblągu — ginie czterdzieści pięć osób. Gomułka odchodzi, a pamięć o zabitych stanie się fundamentem Solidarności.
- 1970Układ z RFN 7 grudnia traktat
Republika Federalna Niemiec uznaje granicę na Odrze i Nysie, choć z zastrzeżeniem, że wiąże ona tylko RFN. W dniu podpisania kanclerz Willy Brandt klęka przed pomnikiem Bohaterów Getta.
- 1976Czerwiec 1976 25 czerwca powstanie
Zapowiedź drastycznych podwyżek cen żywności wywołuje strajki w całym kraju, najostrzejsze w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władza w ciągu doby wycofuje podwyżki, ale bije i więzi robotników — a w ich obronie powstaje Komitet Obrony Robotników, zaczątek zorganizowanej opozycji.
- 1978Polak papieżem 16 października przełom
Kardynał Karol Wojtyła, metropolita krakowski, zostaje wybrany na papieża. Rok później, w czasie jego pierwszej pielgrzymki do ojczyzny, miliony ludzi zobaczyły, jak wielu ich jest — i Solidarność wykorzystała tę lekcję w sierpniu 1980 roku.
- 1980Porozumienia sierpniowe i Solidarność 14 sierpnia, 31 sierpnia powstanie
Strajk w Stoczni Gdańskiej kończy się zgodą władz na niezależne związki zawodowe — rzecz niemożliwą w bloku sowieckim. Solidarność w kilka miesięcy liczy blisko dziesięć milionów członków.
- 1981Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia utrata
13 grudnia Jaruzelski wprowadza stan wojenny, internuje tysiące działaczy i zawiesza Solidarność, rozwiązaną ustawą w październiku 1982 roku. Stan wojenny zostaje zawieszony z końcem 1982 roku i zniesiony w lipcu 1983.
Wojny, powstania i procesy
- 1939–1945II wojna światowa wojna
Niemcy i Związek Radziecki dzielą Polskę; obaj okupanci niszczą jej elity, a Niemcy w obozach zagłady i gettach mordują polskich Żydów. Państwo Podziemne działa w kraju, rząd i armia na emigracji walczą u boku aliantów — a mimo to Polska wychodzi z wojny w nowych granicach, pod władzą narzuconą przez ZSRR, bez blisko sześciu milionów obywateli.
- 1939–1945Terror okupanta niemieckiego represje
Zachodnie województwa Niemcy wcielają do Rzeszy i wysiedlają z nich setki tysięcy Polaków; w Generalnym Gubernatorstwie zamykają szkoły średnie i uczelnie. Akcje wymierzone w inteligencję, łapanki, egzekucje uliczne, obozy koncentracyjne, ponad dwa miliony ludzi wywiezionych na roboty przymusowe, wysiedlenie Zamojszczyzny i porwania dzieci do germanizacji: według większości szacunków okupacja kosztowała życie blisko dwóch milionów etnicznych Polaków.
- 1939–1945Polskie Państwo Podziemne ruch społeczny
Pod okupacją działa konspiracyjne państwo podległe rządowi na uchodźstwie: Delegatura Rządu, podziemny parlament, sądy, tajne nauczanie, prasa i Armia Krajowa, licząca w 1944 roku ponad 300 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jego ostatnim wysiłkiem jest powstanie warszawskie; AK rozwiązano w styczniu 1945 roku, a Rada Jedności Narodowej rozwiązała się w lipcu.
- 1941–1945Zagłada Żydów zbrodnia
Po uwięzieniu w gettach Niemcy przechodzą do mordu: najpierw rozstrzeliwania na wschodzie, od grudnia 1941 roku Chełmno, a w 1942 Bełżec, Sobibór, Treblinka i Auschwitz-Birkenau, wszystkie na okupowanych ziemiach polskich. Ginie około trzech milionów polskich Żydów, dziewięciu na dziesięciu.
- 1943–1945Rzeź wołyńska zbrodnia
Ukraińska Powstańcza Armia morduje ludność polską Wołynia, a potem Galicji Wschodniej, by usunąć ją z ziem, które miały przypaść Ukrainie; szczyt przypada na lipiec 1943 roku. Ginie, według szacunków, od sześćdziesięciu do stu tysięcy Polaków; w polskich akcjach odwetowych — kilka do kilkunastu tysięcy Ukraińców.
- 1944–1947Przesiedlenia powojenne przesiedlenia
Nowe granice przesuwają ludzi razem z państwem: ponad milion Polaków wyjeżdża z Kresów do nowej Polski, Niemcy są wysiedlani z Ziem Odzyskanych, Ukraińcy z Polski do ZSRR, a w 1947 roku akcja „Wisła” rozprasza pozostałych po ziemiach zachodnich. Z kraju wielu narodów wychodzi niemal jednolity.
- 1944–1956Podziemie antykomunistyczne powstanie
Część podziemia nie składa broni po wkroczeniu Armii Czerwonej: Wolność i Niezawisłość, NSZ i dziesiątki oddziałów leśnych walczą z NKWD, UB i wojskiem. W latach największej aktywności przez oddziały przechodzą dziesiątki tysięcy ludzi; amnestia z 1947 roku i terror łamią ruch, choć ostatni partyzant, Józef Franczak, ginie dopiero w 1963 roku.
- 1948–1956Stalinizm represje
Po wchłonięciu PPS przez PZPR i odsunięciu Gomułki władza przebudowuje kraj na wzór radziecki: przymusowa kolektywizacja wsi, plan sześcioletni, procesy pokazowe, dziesiątki tysięcy więźniów politycznych, uwięziony prymas Wyszyński. Kończy się w październiku 1956 roku, gdy Gomułka wraca do władzy.
- 1971–1980Dekada Gierka kryzys
Za Gierka wzrost opiera się na kredycie: zachodnie pożyczki finansują fabryki, mieszkania i małego Fiata. Od 1976 roku dług i braki w sklepach narastają — kartki na cukier, podwyżki cen — a zadłużenie przekracza pod koniec dekady dwadzieścia miliardów dolarów. Kończy się falą strajków 1980 roku.
- 1976–1980Opozycja demokratyczna ruch społeczny
Po represjach wobec robotników Radomia i Ursusa intelektualiści zakładają Komitet Obrony Robotników; w ślad za nim powstają ROPCiO, Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża, Towarzystwo Kursów Naukowych i wydawnictwa drugiego obiegu, omijające cenzurę. Jej ludzie doradzają strajkującym w sierpniu 1980 roku.
- 1980–1981Karnawał Solidarności ruch społeczny
Szesnaście miesięcy między porozumieniami sierpniowymi a stanem wojennym, gdy w państwie komunistycznym działa legalny, niezależny związek z blisko dziesięcioma milionami członków, a cenzura, strajki i wolne słowo są przedmiotem codziennego sporu, nie tabu.
- 1981–1983Stan wojenny represje
Od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983 roku: blisko dziesięć tysięcy internowanych, godzina milicyjna, zmilitaryzowane zakłady, kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych — w kopalni „Wujek” dziewięciu górników. Solidarność przechodzi do podziemia; stan wojenny zniesiono, ale wiele jego przepisów przeszło do zwykłych ustaw.
- 1982–1989Solidarność w podziemiu ruch społeczny
Zdelegalizowana w październiku 1982 roku Solidarność działa w konspiracji: Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, podziemne wydawnictwa, Radio Solidarność, pomoc dla represjonowanych. Kraj trwa w kryzysie — kartki na mięso do 1989 roku, inflacja, emigracja — aż strajki 1988 roku zmuszają władzę do rozmów, a w kwietniu 1989 roku związek jest znów legalny.
Postacie epoki
- 1901–1966 Stanisław Mikołajczyk — wicepremier Rządu Jedności Narodowej, przywódca PSL; przegrał sfałszowane wybory 1947 roku i uciekł z kraju
- 1901–1981 Stefan Wyszyński — prymas Polski od 1948; w latach 1953–1956 więziony przez władze komunistyczne
- 1911–2004 Czesław Miłosz — poeta, Nobel 1980; w 1951 roku jako dyplomata zerwał z władzami PRL, autor „Zniewolonego umysłu”
- 1923–2012 Wisława Szymborska — poetka, Nobel 1996
- 1920–2005 Jan Paweł II — papież od 1978; w czerwcu 1979 roku odbył pierwszą pielgrzymkę do Polski
- 1927–2013 Tadeusz Mazowiecki — doradca strajkujących w Stoczni Gdańskiej i redaktor „Tygodnika Solidarność”; pierwszy niekomunistyczny premier
- ur. 1943 Lech Wałęsa — przywódca Solidarności, Nobel 1983
- 1947–1984 Jerzy Popiełuszko — kapelan Solidarności, zamordowany przez SB
- 1906–2000 Jerzy Giedroyc — redaktor paryskiej „Kultury”; głosił pojednanie z Ukrainą, Litwą i Białorusią i uznanie powojennych granic
- 1896–1968 Konstanty Rokossowski — marszałek ZSRR; w latach 1949–1956 minister obrony narodowej Polski
- 1921–2006 Stanisław Lem — pisarz fantastyki naukowej, autor „Solaris” i „Cyberiady”
- 1926–2016 Andrzej Wajda — reżyser filmowy, autor „Popiołu i diamentu” i „Człowieka z żelaza”; Oscar za całokształt twórczości (2000)
- 1924–1998 Zbigniew Herbert — poeta i eseista, autor „Pana Cogito”
- 1933–2020 Krzysztof Penderecki — kompozytor, autor „Trenu ofiarom Hiroszimy” i „Pasji według św. Łukasza”
- 1934–2004 Jacek Kuroń — współtwórca KOR, wielokrotnie więziony; minister pracy w latach 1989–1990 i 1992–1993
- ur. 1946 Adam Michnik — opozycjonista KOR, redaktor „Gazety Wyborczej”
- 1928–2017 Zbigniew Brzeziński — doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego prezydenta Cartera (1977–1981)
- 1929–2010 Anna Walentynowicz — suwnicowa; jej zwolnienie wywołało strajk w Stoczni Gdańskiej
- 1932–2008 Bronisław Geremek — doradca Solidarności i negocjator Okrągłego Stołu; jako minister spraw zagranicznych podpisał akt przystąpienia Polski do NATO
- 1925–2015 Czesław Kiszczak — minister spraw wewnętrznych w latach 1981–1990, w tym w stanie wojennym; negocjator Okrągłego Stołu