Kalendarium historii Polski

Chrzest Polski 14 kwietnia przełom Chrzest Polski

Mieszko I przyjmuje chrzest, najpewniej za pośrednictwem Czech i swojej czeskiej żony Dobrawy, a nie Niemiec — co, jak się zwykle uważa, odebrało sąsiadom pretekst do chrystianizacji mieczem. Polska wchodzi do łacińskiej Europy jako jej podmiot, nie jej cel.

Bitwa pod Cedynią 24 czerwca bitwa Chrzest Polski

Margrabia Hodon z saskiej Marchii Wschodniej najeżdża ziemie Mieszka i zostaje rozbity pod Cedynią przez Mieszka i jego brata Czcibora. To pierwsza bitwa w dziejach Polski, o której wiemy, i utrzymuje dolną Odrę w rękach Piastów.

Zjazd gnieźnieński 7 marca traktat Chrzest Polski

Otton III uznaje Bolesława Chrobrego za partnera, a nie lennika, i zgadza się na własną polską metropolię kościelną w Gnieźnie. Kościelna niezależność oznaczała wtedy polityczną.

Pokój w Budziszynie 30 stycznia traktat Chrzest Polski

Henryk II zawiera z Bolesławem Chrobrym pokój, który zostawia Polsce Łużyce i Milsko. Kończy piętnaście lat wojen z Cesarstwem; tego samego lata Bolesław wyprawia się na Kijów.

Koronacja królewska 18 kwietnia przełom Monarchia wczesnopiastowska

Bolesław Chrobry koronuje się na króla na kilka miesięcy przed śmiercią. Polska przestaje być księstwem na obrzeżach cesarstwa i staje się królestwem — kategorią, którą reszta Europy musi uznać.

Najazd Brzetysława utrata Monarchia wczesnopiastowska

W kraju pogrążonym w buncie i reakcji pogańskiej książę czeski Brzetysław łupi Poznań i Gniezno i wywozi do Pragi relikwie świętego Wojciecha. Wielkopolska jest spustoszona: Kazimierz Odnowiciel, wracając, oprze odbudowane państwo na Krakowie.

Koronacja Bolesława Śmiałego 25 grudnia przełom Monarchia wczesnopiastowska

Bolesław II, sprzymierzony z papieżem Grzegorzem VII w sporze z cesarzem, koronuje się na króla — pierwszy od upadku monarchii w latach trzydziestych XI wieku. Polska znów jest królestwem, ale tylko na trzy lata.

Upadek Bolesława Śmiałego 11 kwietnia utrata Monarchia wczesnopiastowska

Trzy lata po koronacji Bolesław II skazuje na śmierć biskupa krakowskiego Stanisława. Możni powstają przeciw królowi, który ucieka na Węgry i już nie wraca. Jego brat Władysław Herman rządzi jako książę: korony nikt w Polsce nie włoży przez ponad dwieście lat.

Testament Krzywoustego 28 października utrata Rozbicie dzielnicowe

Bolesław III dzieli kraj między synów, z zasadą senioratu, która miała zapobiec wojnie o tron. Zamiast tego zaczyna się dwieście lat rozbicia, z którego Polska wyszła mniejsza — bez Śląska i Pomorza.

Sprowadzenie Krzyżaków utrata Rozbicie dzielnicowe

Konrad mazowiecki ściąga zakon krzyżacki do walki z pogańskimi Prusami i nadaje mu ziemię chełmińską. Zakon zbudował na niej własne państwo i przez następne dwa stulecia był głównym przeciwnikiem Polski.

Zbrodnia gąsawska przełom Rozbicie dzielnicowe

Na zjeździe książąt w Gąsawie ludzie Świętopełka pomorskiego zabijają księcia krakowskiego Leszka Białego i ciężko ranią Henryka Brodatego. Pomorze Gdańskie wychodzi spod zwierzchnictwa Polski, a o Kraków zaczyna się walka, której żaden z książąt nie wygra na dłużej.

Bitwa pod Legnicą 9 kwietnia bitwa Rozbicie dzielnicowe

Henryk Pobożny ginie, a rycerstwo śląskie zostaje rozbite przez Mongołów. Najazd cofnął się sam, ale zniszczył jedyny ośrodek zdolny wtedy zjednoczyć kraj.

Statut kaliski 16 sierpnia ustrój Rozbicie dzielnicowe

Książę Bolesław Pobożny nadaje Żydom w Wielkopolsce przywilej: ochronę osoby, majątku i synagog, własne sądy i swobodę handlu, a kto oskarży ich o mord rytualny i nie dowiedzie winy, sam poniesie karę. Kazimierz Wielki rozciąga go na całe królestwo, a na jego podstawie Polska stanie się na wieki największym skupiskiem Żydów w Europie.

Koronacja Przemysła II 26 czerwca przełom Rozbicie dzielnicowe

Arcybiskup Jakub Świnka koronuje Przemysła II w Gnieźnie — pierwsza koronacja od ponad dwustu lat. Królestwo, choć obejmuje tylko Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, znów istnieje, a orzeł z pieczęci Przemysła zostaje znakiem państwa.

Krzyżacy zajmują Gdańsk 13 listopada utrata Rozbicie dzielnicowe

Wezwani przez Łokietka na pomoc przeciw Brandenburgii Krzyżacy zajmują Gdańsk, krwawo rozprawiają się z jego obrońcami i nie oddają miasta. W ciągu roku opanowują całe Pomorze Gdańskie; Polska traci dostęp do morza na ponad półtora wieku.

Koronacja Łokietka 20 stycznia przełom Zjednoczone Królestwo

Po niemal dwustu latach rozbicia Władysław Łokietek koronuje się w Krakowie. Królestwo wraca — bez Śląska, Pomorza Gdańskiego i Mazowsza, ale jako jedno państwo z jedną koroną.

Układy w Trenczynie i Wyszehradzie 24 sierpnia traktat Zjednoczone Królestwo

Jan Luksemburski zrzeka się pretensji do polskiej korony za dwadzieścia tysięcy kop groszy, a Kazimierz Wielki godzi się na czeskie zwierzchnictwo nad książętami śląskimi, którzy złożyli już hołd Pradze. Zrzeczenie ratyfikowane w 1339 roku: większa część Śląska wróci do państwa polskiego dopiero w 1945 roku.

Pokój kaliski 8 lipca traktat Zjednoczone Królestwo

Kazimierz Wielki odzyskuje od Zakonu Kujawy i ziemię dobrzyńską, a w zamian rezygnuje z Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Pokój na północy daje mu wolną rękę na Rusi.

Akademia Krakowska 12 maja ustrój Zjednoczone Królestwo

Kazimierz Wielki zakłada drugi uniwersytet w Europie Środkowej, żeby kształcić własnych prawników i urzędników. Państwo przestaje zależeć od obcych szkół w kształceniu kadr.

Przywilej koszycki 17 września ustrój Zjednoczone Królestwo

By zapewnić polski tron jednej ze swoich córek, Ludwik Węgierski zwalnia szlachtę z niemal wszystkich podatków poza dwoma groszami z łanu. Pierwszy przywilej dla całego stanu szlacheckiego: odtąd kolejni władcy uzyskują jego zgodę za nowe przywileje.

Unia w Krewie 14 sierpnia traktat Unia z Litwą

Jagiełło zobowiązuje się przyjąć chrzest, poślubić Jadwigę i związać Litwę z Koroną; chrzest i ślub następują w lutym 1386 roku, koronacja na początku marca. Powstaje największy organizm polityczny ówczesnej Europy — i znika pretekst zakonu krzyżackiego do wojny.

Ruś Czerwona wraca do Korony 26 września przełom Unia z Litwą

Wyprawa królowej Jadwigi odbiera Węgrom Ruś Halicką ze Lwowem, która po śmierci Kazimierza Wielkiego przeszła pod ich władzę. We Lwowie hospodar mołdawski Piotr składa hołd lenny Jagielle. Ruś Czerwona pozostanie polska do pierwszego rozbioru.

Bitwa pod Grunwaldem 15 lipca bitwa Unia z Litwą

Połączone wojska polsko-litewskie niszczą armię zakonu krzyżackiego; ginie wielki mistrz i niemal całe dowództwo. Zakon przetrwał jeszcze sto lat, ale już nigdy nie odzyskał inicjatywy.

Pokój toruński (1411) 1 lutego traktat Unia z Litwą

Po Grunwaldzie Malborka nie zdobyto i pokój jest skromny: Polska odzyskuje ziemię dobrzyńską, Litwa Żmudź — na czas życia Jagiełły i Witolda — a Zakon płaci sto tysięcy kop groszy praskich. Państwo zakonne przetrwało, ale jego potęga jest złamana.

Unia horodelska 2 października traktat Unia z Litwą

Unia potwierdza odrębność Wielkiego Księstwa pod rządami Witolda, a czterdzieści siedem polskich rodów przyjmuje do swoich herbów czterdzieści siedem rodów katolickich bojarów litewskich. Litewska elita zaczyna się stawać częścią polskiej szlachty.

Pokój mełneński 27 września traktat Unia z Litwą

Po krótkiej wojnie golubskiej Zakon zrzeka się na zawsze Żmudzi, a Polsce oddaje Nieszawę. Granica Prus z Polską i Litwą, wytyczona nad jeziorem Mełno, przetrwa prawie pięćset lat.

Przywilej jedlneński 4 marca ustrój Unia z Litwą

W zamian za zgodę na tron dla swoich synów Jagiełło przyrzeka szlachcie, że żadnego jej członka nie uwięzi bez wyroku sądu — neminem captivabimus nisi iure victum. Przywilej potwierdzony w Krakowie w 1433 roku daje nietykalność osobistą ponad dwa wieki przed angielskim Habeas Corpus Act.

Bitwa pod Warną 10 listopada bitwa Unia z Litwą

Władysław III, król Polski i Węgier, prowadzi krucjatę przeciw Turkom i ginie w bitwie pod Warną; jego ciała nigdy nie odnaleziono. Unia polsko-węgierska się rozpada, a Polska przez trzy lata czeka na jego brata Kazimierza, wielkiego księcia litewskiego, który przyjmie koronę dopiero w 1447 roku.

Inkorporacja Prus 6 marca przełom Unia z Litwą

Na prośbę Związku Pruskiego, który wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi, Kazimierz Jagiellończyk wydaje w Krakowie akt wcielenia Prus do Korony. Zaczyna się wojna trzynastoletnia, która przyniesie Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię.

Statuty nieszawskie 12 listopada ustrój Unia z Litwą

Szlachta zebrana na wojnę z zakonem wymusza na Kazimierzu Jagiellończyku przywileje; w wersji wielkopolskiej król przyrzeka, że nie zwoła pospolitego ruszenia ani nie ustanowi nowego prawa bez zgody sejmików ziemskich. Władza przesuwa się od możnowładców do średniej szlachty — ku ustrojowi, który sejm walny dopełni w 1493 roku.

Drugi pokój toruński 19 października traktat Unia z Litwą

Po trzynastoletniej wojnie Polska odzyskuje Pomorze Gdańskie z Gdańskiem i Malborkiem, a reszta państwa zakonnego staje się lennem. Po raz pierwszy od 1308 roku Polska panuje nad dolną Wisłą aż po jej ujście.

Pierwszy sejm dwuizbowy 18 stycznia ustrój Unia z Litwą

Sejm walny w Piotrkowie, tradycyjnie uważany za pierwszy obradujący w dwóch izbach (część historyków wskazuje sejm z 1468 roku): obok senatu zasiadają posłowie wybrani przez sejmiki ziemskie. Tak powstaje parlament, bez którego zgody król nie będzie mógł stanowić prawa.

Statuty piotrkowskie 1 czerwca ustrój Unia z Litwą

Sejm piotrkowski pozwala opuścić wieś tylko jednemu chłopu rocznie, a mieszczanom zabrania kupować ziemię. Szlachta zamyka drogę awansu innym stanom; kolejne ustawy, jak toruńska z 1520 roku o dniu pańszczyzny w tygodniu, zmienią wolnych czynszowników w chłopów pańszczyźnianych.

Rozejm moskiewski utrata Unia z Litwą

Wojnę z Iwanem III Litwa kończy sześcioletnim rozejmem, zostawiając Moskwie blisko jedną trzecią swojego terytorium: Czernihów, Nowogród Siewierski, Starodub i Briańsk. Granica przesuwa się ku Dnieprowi, a Moskwa zaczyna upominać się o całą dawną Ruś.

Konstytucja Nihil novi 30 maja ustrój Unia z Litwą

Król nie może odtąd stanowić prawa bez zgody sejmu. To początek demokracji szlacheckiej — ustroju, który przez sto lat daje Polsce siłę, a potem ją paraliżuje.

Utrata Smoleńska 31 lipca utrata Unia z Litwą

Po oblężeniu i ostrzale artyleryjskim załoga Smoleńska, pod naciskiem mieszczan, poddaje miasto Wasylowi III. Zwycięstwo pod Orszą kilka tygodni później go nie odzyska: Smoleńsk wróci do Rzeczypospolitej dopiero w 1611 roku.

Hołd pruski 10 kwietnia traktat Unia z Litwą

Albrecht Hohenzollern, ostatni wielki mistrz rządzący w Prusach, sekularyzuje państwo zakonne i składa hołd lenny Zygmuntowi Staremu jako książę pruski. To lenno stało się z czasem Prusami, które rozebrały Polskę.

Mazowsze wraca do Korony 10 marca przełom Unia z Litwą

Po śmierci ostatniego księcia, Janusza III, Zygmunt Stary przejmuje Mazowsze, ostatnią samodzielną dzielnicę piastowską; w 1529 roku zostaje ono formalnie wcielone do Korony. Warszawa staje się miastem królewskim, a siedemdziesiąt lat później stolicą.

Inflanty pod władzą Zygmunta Augusta 28 listopada traktat Unia z Litwą

Zagrożony przez Moskwę zakon inflancki oddaje się pod opiekę Zygmunta Augusta: Inflanty przechodzą pod władzę Litwy, a ostatni mistrz, Gotthard Kettler, zostaje lennym księciem Kurlandii.

Unia lubelska 1 lipca traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Jeszcze przed aktem unii Podlasie, Wołyń, Bracławszczyzna i Kijowszczyzna przechodzą z Litwy do Korony. Z unii dynastycznej powstaje jedno państwo: wspólny sejm, wspólny król z wyboru, wspólna polityka zagraniczna, osobne prawo i skarb. Rzeczpospolita Obojga Narodów liczy około 800 tysięcy kilometrów kwadratowych.

Konfederacja warszawska 28 stycznia ustrój Rzeczpospolita Obojga Narodów

W roku pierwszej wolnej elekcji szlachta zapisuje wieczysty pokój religijny — w Europie, która właśnie urządziła noc św. Bartłomieja. Tolerancja staje się prawem, nie łaską królewską.

Pierwsza wolna elekcja 11 maja ustrój Rzeczpospolita Obojga Narodów

Pod Warszawą około czterdziestu tysięcy szlachty osobiście wybiera na króla Henryka Walezego. Elekt musi zaprzysiąc artykuły henrykowskie — wolną elekcję, zgodę sejmu na wojnę i podatki, sejm co dwa lata i prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, który je złamie — a także własne pacta conventa. Każdy następny król będzie przysięgał to samo.

Rozejm w Jamie Zapolskim 15 stycznia traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Po trzech wyprawach Stefana Batorego i oblężeniu Pskowa Iwan Groźny zrzeka się Inflant i Połocka. Kończy się ćwierć wieku wojny o Inflanty; Wielkie Łuki wracają do Moskwy.

Stolica przenosi się do Warszawy przełom Rzeczpospolita Obojga Narodów

Zygmunt III przenosi dwór z Krakowa do Warszawy, bliżej geograficznego środka państwa po unii z Litwą. Kraków zostaje miastem koronacji i pogrzebów; rządzi się z Warszawy.

Unia brzeska 18 października przełom Rzeczpospolita Obojga Narodów

Synod w Brześciu przyjmuje zwierzchnictwo papieża przy zachowaniu obrządku wschodniego i powstaje Kościół unicki. Część biskupów i większość prawosławnych wiernych unię odrzuca, a spór o nią na pół wieku dzieli Ruś Rzeczypospolitej.

Bitwa pod Kircholmem 27 września bitwa Rzeczpospolita Obojga Narodów

Chodkiewicz z niespełna czterema tysiącami ludzi rozbija trzykrotnie liczniejszą armię szwedzką w niecałą godzinę. Szczyt sławy husarii i polskiego panowania w Inflantach.

Bitwa pod Kłuszynem 4 lipca bitwa Rzeczpospolita Obojga Narodów

Żółkiewski pokonuje wielokrotnie liczniejsze wojsko moskiewsko-szwedzkie i wkrótce wprowadza polską załogę na Kreml. Jedyny raz w historii, gdy Moskwa była w polskich rękach.

Rozejm w Dywilinie 11 grudnia traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Rozejm kończy wojnę z Moskwą: Rzeczpospolita zatrzymuje ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską na czternaście i pół roku. To największy zasięg państwa na wschodzie — choć królewicz Władysław, obrany niegdyś na cara, nigdy nie zasiada na moskiewskim tronie.

Rozejm w Altmarku 26 września utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Sześcioletni rozejm kończy wojnę o Inflanty i ujście Wisły: Szwecja zatrzymuje większą część Inflant z Rygą, a na czas rozejmu także porty pruskie i część ceł z handlu gdańskiego. Inflant na północ od Dźwiny Rzeczpospolita już nie odzyska.

Rozejm w Sztumskiej Wsi 12 września traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Szwecja oddaje zajęte od 1626 roku porty Prus — Elbląg, Braniewo, Piławę, Kłajpedę — i rezygnuje z ceł od handlu wiślanego; Inflanty z Rygą zostają szwedzkie. Rozejm, zawarty na 26 lat, Szwedzi zerwą w 1655 roku.

Żółte Wody, Korsuń i Piławce 16 maja, 26 maja, 23 września powstanie Rzeczpospolita Obojga Narodów

Kozacy Bohdana Chmielnickiego, sprzymierzeni z Tatarami, rozbijają wojska koronne pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, obaj hetmani trafiają do tatarskiej niewoli, a jesienią pod Piławcami pospolite ruszenie ucieka z pola. Tak zaczyna się powstanie Chmielnickiego.

Pierwsze liberum veto 9 marca przełom Rzeczpospolita Obojga Narodów

Poseł upicki Władysław Siciński sprzeciwia się przedłużeniu obrad i sejm rozchodzi się bez uchwał — pierwszy, który jeden głos pozostawił bez uchwał. W następnym stuleciu liberum veto zrywa niemal każdy sejm i paraliżuje państwo.

Rada perejasławska 18 stycznia utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Rada kozacka w Perejasławiu przyjmuje zwierzchnictwo cara. Moskwa wypowiada Rzeczypospolitej wojnę, która zabierze jej Smoleńszczyznę, Kijów i lewobrzeżną Ukrainę.

Kapitulacja pod Ujściem 25 lipca utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Pospolite ruszenie wielkopolskie poddaje się Szwedom pod Ujściem bez walki i oddaje województwa pod opiekę Karola X Gustawa; w ciągu kilku miesięcy to samo robią Litwa w Kiejdanach i wojsko koronne. Szwedzi zajmują niemal cały kraj. Tak zaczyna się potop.

Traktaty welawsko-bydgoskie 19 września, 6 listopada utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

W zamian za zerwanie sojuszu ze Szwecją Jan Kazimierz zwalnia elektora brandenburskiego z hołdu lennego: Prusy Książęce stają się w pełni niezależne. Z tego wyłomu wyrosło królestwo pruskie, które ponad sto lat później rozbierało Rzeczpospolitą.

Pokój oliwski 3 maja traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Pokój ze Szwecją kończy potop. Jan Kazimierz zrzeka się pretensji do tronu szwedzkiego, a Rzeczpospolita uznaje szwedzkie Inflanty na północ od Dźwiny i suwerenność Prus Książęcych, przyznaną Hohenzollernom trzy lata wcześniej.

Rozejm w Andruszowie 9 lutego utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Rozejm kończy trzynastoletnią wojnę z Moskwą: Rzeczpospolita oddaje ziemie smoleńską i czernihowską, Ukrainę na lewym brzegu Dniepru oraz Kijów — ten formalnie na dwa lata, w praktyce na zawsze. Równowaga sił na wschodzie przechyla się na stronę Rosji.

Traktat w Buczaczu 18 października utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Po upadku Kamieńca Podolskiego posłowie króla Michała oddają Turcji Podole, południową Ukrainę prawobrzeżną przekazują Kozakom Doroszenki pod zwierzchnictwem sułtana i zgadzają się płacić mu coroczny haracz. Sejm odmawia ratyfikacji i wojna wraca, ale Podole pozostaje tureckie przez dwadzieścia siedem lat.

Odsiecz wiedeńska 12 września bitwa Rzeczpospolita Obojga Narodów

Jan III Sobieski dowodzi połączonymi wojskami chrześcijańskimi i rozbija armię turecką pod Wiedniem. Ostatnie wielkie zwycięstwo Rzeczypospolitej — i ostatni raz, gdy wystąpiła w Europie jako mocarstwo.

Pokój Grzymułtowskiego 6 maja utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Wojewoda poznański Krzysztof Grzymułtowski podpisuje w Moskwie pokój, który na zawsze oddaje Rosji Kijów, Smoleńsk i Ukrainę lewobrzeżną w zamian za 146 tysięcy rubli i przystąpienie cara do wojny z Turcją. To, co w Andruszowie oddano na czas, zostaje oddane na stałe.

Pokój w Karłowicach 26 stycznia traktat Rzeczpospolita Obojga Narodów

Pokój kończący wojnę Ligi Świętej z Turcją zwraca Rzeczypospolitej Podole z Kamieńcem i Ukrainę prawobrzeżną. Wojna zaczęta pod Wiedniem kończy się dla Polski odzyskaniem tego, co stracono w 1672 roku, a dla Turcji — początkiem długiego odwrotu z Europy.

Sejm niemy 1 lutego utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Przy wojskach rosyjskich w kraju sejm bez dyskusji zatwierdza układ króla z konfederatami tarnogrodzkimi, zawarty za pośrednictwem cara: komput 24 tysięcy porcji, czyli w praktyce armia licząca najwyżej około 12 tysięcy. Rosja staje się arbitrem spraw Rzeczypospolitej.

Prawa kardynalne pod gwarancją Rosji 26 lutego utrata Rzeczpospolita Obojga Narodów

Sejm, z którego ambasador Repnin kazał wywieźć do Rosji przywódców opozycji, uchwala prawa kardynalne — liberum veto i wolną elekcję jako prawa niezmienne — pod gwarancją Katarzyny II, i przyznaje prawa innowiercom. Każda reforma ustroju wymaga odtąd zgody Rosji: Rzeczpospolita staje się jej protektoratem.

Zawiązanie konfederacji barskiej 29 lutego powstanie Rzeczpospolita Obojga Narodów

Szlachta zawiązuje w Barze na Podolu konfederację przeciw królowi i rosyjskiej kurateli nad Rzecząpospolitą. Cztery lata wojny domowej kończą się klęską — i dają sąsiadom pretekst do pierwszego rozbioru.

I rozbiór Polski 5 sierpnia utrata Pierwszy rozbiór

Rosja, Prusy i Austria zabierają blisko jedną trzecią terytorium i ponad jedną trzecią ludności; w następnym roku sejm zostanie zmuszony do ratyfikacji. Podział suwerennego państwa na mocy umowy jego sąsiadów, bez wypowiedzenia mu wojny, nie miał w Europie precedensu.

Konstytucja 3 maja 3 maja ustrój Pierwszy rozbiór

Pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna konstytucja spisana w jednym akcie: znosi liberum veto i wolną elekcję, wprowadza dziedziczny tron i rząd odpowiedzialny przed sejmem. Obowiązywała czternaście miesięcy.

Konfederacja targowicka 27 kwietnia utrata Pierwszy rozbiór

Magnaci, którzy akt konfederacji podpisali w Petersburgu, wzywają wojska carycy przeciw Konstytucji 3 maja. Po dwóch miesiącach wojny, w której armia nie została rozbita, król kapituluje i przystępuje do Targowicy, a jej nazwa staje się w polszczyźnie synonimem zdrady.

II rozbiór Polski 23 stycznia, 23 września utrata Drugi rozbiór

Rosja i Prusy odpowiadają na konstytucję zbrojną interwencją i drugim rozbiorem. Sejm grodzieński zatwierdza go pod przymusem: traktat z Rosją w lipcu, a pruski na „niemej sesji”, na której milczenie posłów uznano za zgodę.

Insurekcja kościuszkowska 24 marca, 4 kwietnia, 7 maja, 10 października powstanie Drugi rozbiór

Kościuszko ogłasza powstanie w Krakowie i wygrywa pod Racławicami z udziałem chłopów uzbrojonych w kosy. Uniwersał połaniecki obiecuje im wolność osobistą — pierwszy akt, który zwraca się do chłopów jako do obywateli broniących państwa. Jesienią Kościuszko, ranny, trafia do niewoli pod Maciejowicami, a po szturmie Pragi i rzezi jej mieszkańców Warszawa kapituluje przed Suworowem.

III rozbiór Polski 24 października, 25 listopada utrata Polska wymazana z mapy

Trzeci rozbiór likwiduje państwo w całości; dwa lata później konwencja petersburska zobowiązuje sygnatariuszy do wymazania samej nazwy Królestwa Polskiego z ich tytulatury. Zaczyna się 123 lata niewoli: niepodległe państwo polskie wróci dopiero w 1918 roku.

Księstwo Warszawskie 7 lipca przełom Księstwo Warszawskie

Pokojem w Tylży Napoleon tworzy z ziem zaboru pruskiego państwo z konstytucją, kodeksem cywilnym i własną armią. Przetrwało osiem lat, ale pokazało, że polskie państwo da się odbudować.

Pokój w Schönbrunnie 14 października traktat Księstwo Warszawskie

Po wojnie z Austrią, w której wojsko Księstwa pod wodzą Poniatowskiego wkroczyło do Galicji, Napoleon przyłącza do Księstwa Warszawskiego Kraków, Lublin i Zamość. Terytorium Księstwa rośnie o połowę, a ludność do 4,3 miliona.

Kongres wiedeński 3 maja, 9 czerwca traktat Królestwo Kongresowe

Mocarstwa dzielą ziemie polskie na nowo: Królestwo Kongresowe w unii z carem, Wielkie Księstwo Poznańskie dla Prus, Galicja dla Austrii, Kraków jako wolne miasto. Granice zaborów wyznaczone w Wiedniu przetrwały, poza Krakowem, sto lat.

Konstytucja Królestwa Polskiego 27 listopada ustrój Królestwo Kongresowe

Aleksander I nadaje w Warszawie konstytucję Królestwu, którego jest królem: własny sejm, wojsko, skarb i sądy, polski język urzędowy, urzędy tylko dla Polaków. Jedna z najliberalniejszych konstytucji ówczesnej Europy, łamana przez cara i wielkiego księcia Konstantego, stała się jednym z powodów powstania listopadowego.

Noc listopadowa 29 listopada powstanie Królestwo Kongresowe

29 listopada spiskowcy, cywile i podchorążowie, atakują Belweder, a warszawiacy zdobywają Arsenał. Wielki książę Konstanty wycofuje się z miasta z wojskiem rosyjskim i spisek oficerów staje się powstaniem, a wkrótce wojną Królestwa z Rosją.

Detronizacja Mikołaja I 25 stycznia przełom Królestwo Kongresowe

Sejm Królestwa ogłasza detronizację Mikołaja I i tron polski zostaje wolny. Powstanie staje się otwartą wojną o niepodległość; na początku lutego wkracza armia Dybicza.

Statut Organiczny 26 lutego utrata Królestwo Kongresowe

Po upadku powstania Mikołaj I odbiera Królestwu konstytucję: Statut Organiczny znosi sejm i osobne wojsko, a Uniwersytet Warszawski jest już zamknięty. Królestwem rządzi namiestnik Paskiewicz.

Powstanie krakowskie i koniec Wolnego Miasta 16 listopada utrata Królestwo Kongresowe

Powstanie w Wolnym Mieście Krakowie upada po dziewięciu dniach, a w Galicji chłopi, zachęcani przez część austriackich urzędników, mordują szlachtę szykującą zryw. W listopadzie Austria wciela Kraków — ostatni skrawek ziem polskich, który zachował choćby pozór niezależności.

Wiosna Ludów 17 kwietnia, 9 maja powstanie Królestwo Kongresowe

W Wielkim Księstwie Poznańskim Komitet Narodowy tworzy pod Mierosławskim polskie wojsko; mimo zwycięstw pod Miłosławiem i Sokołowem powstanie kapituluje w maju. W Galicji Austria, by uprzedzić polskich demokratów, znosi pańszczyznę.

Wybuch powstania styczniowego 22 stycznia powstanie Królestwo Kongresowe

W nocy z 22 na 23 stycznia oddziały partyzanckie atakują rosyjskie garnizony w całym Królestwie, a Komitet Centralny ogłasza się Tymczasowym Rządem Narodowym. Spiskowców pchnęła do walki branka — pobór do armii rosyjskiej, którym margrabia Wielopolski chciał rozbić konspirację.

Koniec autonomii Królestwa 2 marca utrata Kraj Przywiślański

Carski ukaz uwłaszcza chłopów, żeby odciąć ich od powstania. Zaraz potem zaczyna się likwidacja odrębnych instytucji Królestwa, zakończona w 1874 roku: formalnie nigdy go nie zniesiono, ale odtąd to dziesięć guberni Imperium Rosyjskiego, coraz częściej zwanych Krajem Przywiślańskim.

Autonomia galicyjska 26 czerwca ustrój Kraj Przywiślański

W nowej, konstytucyjnej monarchii austro-węgierskiej Galicja dostaje autonomię: polską Radę Szkolną Krajową, a w ciągu kilku lat polski język w urzędach, sądach i na uniwersytetach w Krakowie i Lwowie. Jedyna dzielnica, w której Polacy rządzą sami sobą, kształci elity przyszłego państwa.

Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej 6 sierpnia przełom Kraj Przywiślański

6 sierpnia strzelcy Piłsudskiego wyruszają z krakowskich Oleandrów i przekraczają granicę zaboru rosyjskiego. Królestwo nie powstaje, jak liczyli, ale z kompanii wyrastają Legiony Polskie, a z Legionów — kadra wojska i państwa po 1918 roku.

Akt 5 listopada 5 listopada przełom Królestwo Regencyjne

Niemcy i Austro-Węgry proklamują Królestwo Polskie na zajętych ziemiach zaboru rosyjskiego — bez granic, bez króla i z myślą o polskim rekrucie. Mimo to po raz pierwszy od stu lat mocarstwa uczyniły sprawę polską kwestią międzynarodową.

Odzyskanie niepodległości 7 października, 11 listopada przełom II Rzeczpospolita

Wszyscy trzej zaborcy przegrywają wojnę w ciągu jednego roku: pogrążona w rewolucji Rosja zawiera w marcu odrębny pokój, a w listopadzie rozejm podpisują Austro-Węgry i Niemcy. 11 listopada Piłsudski obejmuje dowództwo nad wojskiem w Warszawie; granice nowego państwa trzeba będzie jeszcze wywalczyć w sześciu wojnach.

Traktat wersalski 28 czerwca traktat II Rzeczpospolita

Traktat pokojowy z Niemcami przyznaje Polsce większą część Wielkopolski — opanowanej już przez powstańców — oraz Pomorze Gdańskie z dostępem do morza. Gdańsk zostaje wolnym miastem, o Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu mają rozstrzygnąć plebiscyty, a nowe granice wchodzą w życie w styczniu 1920 roku.

Mała konstytucja 26 stycznia, 20 lutego ustrój II Rzeczpospolita

Sejm Ustawodawczy, wybrany w styczniu w pierwszych wyborach odrodzonego państwa, uchwala tymczasowy ustrój: sejm jest władzą najwyższą, a Piłsudski pozostaje Naczelnikiem Państwa, odpowiedzialnym przed nim. Obowiązuje do wejścia w życie konstytucji marcowej.

Bitwa Warszawska 15 sierpnia, 16 sierpnia bitwa II Rzeczpospolita

Armia Czerwona stoi pod Warszawą, gdy Piłsudski uderza znad Wieprza w odsłonięte skrzydło i rozbija front. Bolszewicka ofensywa na zachód zostaje zatrzymana na dwadzieścia lat.

Podział Śląska Cieszyńskiego 28 lipca utrata II Rzeczpospolita

Gdy Armia Czerwona idzie na Warszawę, Rada Ambasadorów dzieli Śląsk Cieszyński wzdłuż Olzy bez plebiscytu. Czechosłowacja dostaje Zaolzie z kopalniami Karwiny i koleją koszycko-bogumińską, choć większość jego mieszkańców stanowili Polacy.

Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu 11 lipca utrata II Rzeczpospolita

11 lipca, gdy Armia Czerwona idzie na Warszawę, mieszkańcy południa Prus Wschodnich i Powiśla głosują o przynależności państwowej. Ponad 90 procent głosów pada na Niemcy — także wielu mazurskich ewangelików mówiących po polsku. Polska dostaje kilka wsi, a Prusy Wschodnie zostają niemieckie.

Traktat ryski 18 marca traktat II Rzeczpospolita

Pokój z Rosją Sowiecką i Ukrainą Sowiecką ustala wschodnią granicę mniej więcej wzdłuż granicy drugiego rozbioru z 1793 roku, daleko na wschód od linii Curzona, zaproponowanej przez aliantów w lipcu 1920 roku. Po stronie polskiej zostaje kilka milionów Ukraińców i Białorusinów.

Konstytucja marcowa 17 marca ustrój II Rzeczpospolita

Sejm Ustawodawczy uchwala konstytucję republiki parlamentarnej: silny sejm, słaby prezydent, równość obywateli bez względu na wyznanie i narodowość. Zmieniona po zamachu majowym, obowiązuje do 1935 roku.

Przyłączenie Wileńszczyzny 20 lutego przełom II Rzeczpospolita

Sejm Wileński, wybrany na ziemiach zajętych w 1920 roku przez wojska Żeligowskiego, w głosowaniu zbojkotowanym przez większość Litwinów, Żydów i Białorusinów, opowiada się za przyłączeniem Litwy Środkowej do Polski, a Sejm w Warszawie to zatwierdza. Litwa nie uznaje aneksji i aż do 1938 roku nie utrzymuje z Polską stosunków dyplomatycznych.

Podział Górnego Śląska 20 czerwca traktat II Rzeczpospolita

Po plebiscycie i trzecim powstaniu śląskim z 1921 roku Górny Śląsk zostaje podzielony zgodnie z zaleceniem Ligi Narodów, a w czerwcu 1922 roku wojsko polskie wkracza do przyznanej Polsce części. To mniej niż jedna trzecia obszaru, ale z Katowicami i większością kopalń i hut regionu.

Zabójstwo prezydenta Narutowicza 16 grudnia przełom II Rzeczpospolita

Gabriel Narutowicz, pierwszy prezydent, wybrany wbrew prawicy głosami lewicy, ludowców i mniejszości narodowych, ginie zastrzelony w galerii Zachęta pięć dni po objęciu urzędu. Zabójstwo, poprzedzone kampanią prasy nacjonalistycznej przeciw niemu, na lata zatruwa politykę II RP.

Uznanie granicy wschodniej 15 marca traktat II Rzeczpospolita

15 marca Rada Ambasadorów uznaje wschodnie granice Polski, wraz z Wilnem i Galicją Wschodnią. Po czterech latach wojen, plebiscytów i arbitraży wszystkie granice II Rzeczypospolitej mają międzynarodowe uznanie — choć Litwa nadal nie godzi się na utratę Wilna.

Przewrót majowy 12 maja przełom II Rzeczpospolita

Piłsudski wprowadza wojsko do Warszawy i po trzech dniach walk obala legalny rząd. Republika parlamentarna ustępuje autorytarnej sanacji, formalnie zachowując konstytucję.

Deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami 26 stycznia traktat II Rzeczpospolita

Dwa lata po pakcie o nieagresji ze Związkiem Sowieckim Polska podpisuje w Berlinie dziesięcioletnią deklarację z Niemcami Hitlera. To polityka równowagi między dwoma sąsiadami, prowadzona przez Piłsudskiego i Becka; Hitler wypowie deklarację w kwietniu 1939 roku.

Konstytucja kwietniowa 23 kwietnia ustrój II Rzeczpospolita

Obóz sanacji przeprowadza przez parlament, z naginaniem regulaminu, konstytucję stawiającą prezydenta ponad pozostałymi władzami. Polska pozostaje republiką z nazwy, ale parlament traci znaczenie; ta sama konstytucja da potem podstawę prawną rządowi na uchodźstwie.

Zajęcie Zaolzia 2 października przełom II Rzeczpospolita

Niespełna dobę po podpisaniu układu monachijskiego Polska stawia Czechosłowacji ultimatum i zajmuje sporne od 1920 roku Zaolzie wraz z czeską częścią Cieszyna. To około 800 kilometrów kwadratowych, zdobytych jako trzeci, obok Niemiec i Węgier, uczestnik podziału Czechosłowacji.

Agresja Niemiec i ZSRR 1 września, 17 września, 28 września utrata Dwie okupacje

1 września atakują Niemcy, 17 września — zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow — Związek Sowiecki. Kraj zostaje podzielony między dwóch okupantów; państwo działa dalej na uchodźstwie i w konspiracji.

Zbrodnia katyńska 5 marca utrata Dwie okupacje

NKWD rozstrzeliwuje blisko 22 tysiące polskich oficerów, policjantów i urzędników wziętych do niewoli w 1939 roku. We wniosku do Biura Politycznego Beria nazwał ich zatwardziałymi wrogami władzy sowieckiej. Gdy w 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów, a rząd polski poprosił o śledztwo Czerwonego Krzyża, Moskwa zerwała z nim stosunki; sprawstwo ZSRR uznał dopiero w 1990 roku.

Niemcy napadają na ZSRR 22 czerwca przełom Okupacja niemiecka

W kilka tygodni Wehrmacht zajmuje ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej i cały jej przedwojenny obszar znajduje się pod okupacją niemiecką. Galicja Wschodnia zostaje dołączona do Generalnego Gubernatorstwa, okręg białostocki oddany pod zarząd Prus Wschodnich. Za frontem idą oddziały, które mordują Żydów tysiącami.

Układ Sikorski–Majski 30 lipca traktat Okupacja niemiecka

Po ataku Niemiec na ZSRR rząd polski wznawia stosunki z Moskwą. ZSRR uznaje, że jego traktaty z Niemcami z 1939 roku o zmianach terytorialnych w Polsce utraciły moc, ogłasza „amnestię” dla deportowanych obywateli polskich i zgadza się na polską armię gen. Andersa, która w 1942 roku wyprowadzi do Iranu ponad sto tysięcy ludzi. Sprawę przyszłej granicy układ zostawia otwartą.

Powstanie w getcie warszawskim 19 kwietnia powstanie Okupacja niemiecka

Po wywiezieniu latem 1942 roku ponad 250 tysięcy ludzi do Treblinki pozostali w getcie podejmują walkę bez szans na zwycięstwo. Getto zostaje spalone dom po domu; był to pierwszy zryw miejski w okupowanej Europie.

Konferencja teherańska 28 listopada traktat Okupacja niemiecka

Churchill i Roosevelt godzą się ze Stalinem, bez wiedzy rządu polskiego, że wschodnia granica Polski pójdzie mniej więcej linią Curzona, a Polska dostanie rekompensatę na zachodzie. Jałta to tylko potwierdzi.

Powstanie warszawskie 1 sierpnia, 2 października powstanie Okupacja niemiecka

Armia Krajowa walczy 63 dni, licząc na to, że wyzwoli stolicę własnymi siłami przed wkroczeniem Sowietów. Front stanął na Wiśle, powstanie upadło, a miasto zostało wysadzone — zginęło, według szacunków, od 150 do 200 tysięcy cywilów.

Manifest PKWN 22 lipca przełom Okupacja niemiecka

Utworzony w Moskwie komunistyczny Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego ogłasza manifest datowany w Chełmie 22 lipca i obejmuje władzę w Lublinie, pod osłoną Armii Czerwonej. To zalążek władzy PRL i rywal rządu na uchodźstwie.

Jałta i przesunięcie granic 11 lutego, 2 sierpnia, 16 sierpnia przełom Polska Ludowa

W Jałcie i Poczdamie alianci przesuwają Polskę o kilkaset kilometrów na zachód: Kresy przypadają ZSRR, Śląsk i Pomorze — Polsce. Miliony ludzi zostają przesiedlone, a kraj trafia do sowieckiej strefy wpływów.

Zachód cofa uznanie rządowi w Londynie 28 czerwca, 5 lipca utrata Polska Ludowa

Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznają Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej — uzgodniony w Moskwie i zdominowany przez komunistów — i cofają uznanie rządowi RP na uchodźstwie. Ten trwa jeszcze 45 lat, uznawany przez nieliczne państwa; ten, który uznaje świat, rządzi pod nadzorem Moskwy.

Pogrom kielecki 4 lipca przełom Polska Ludowa

Tłum podburzony plotką o porwaniu chłopca, z udziałem milicjantów i żołnierzy, morduje w Kielcach trzydziestu siedmiu Żydów według ustaleń IPN (inne źródła podają 42); giną też trzej Polacy, a tego dnia w regionie także Żydzi wyciągani z pociągów. Pogrom przyspiesza exodus: w ciągu kilku miesięcy z Polski wyjeżdżają dziesiątki tysięcy ocalałych z Zagłady.

Referendum „3 razy tak” 30 czerwca przełom Polska Ludowa

Zamiast obiecanych wyborów komuniści urządzają referendum w trzech sprawach: zniesienia Senatu, reformy rolnej z nacjonalizacją przemysłu oraz granicy na Bałtyku, Odrze i Nysie. Wyniki fałszują: ogłaszają 68 procent za zniesieniem Senatu, podczas gdy w Krakowie, gdzie podano prawdziwe liczby, 84 procent głosowało przeciw. Senat wraca dopiero w 1989 roku.

Sfałszowane wybory 19 stycznia przełom Polska Ludowa

Wybory do Sejmu Ustawodawczego, przeprowadzone w terrorze wobec PSL i sfałszowane, dają komunistycznemu blokowi oficjalnie 80 procent głosów. Jesienią Mikołajczyk ucieka z kraju, a legalna opozycja przestaje istnieć.

Powstanie PZPR 15 grudnia przełom Polska Ludowa

Na kongresie zjednoczeniowym w Warszawie komuniści z PPR wchłaniają oczyszczoną z przeciwników Polską Partię Socjalistyczną. Powstaje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, która przez czterdzieści lat będzie rządzić krajem; Gomułkę odsunięto już latem, a na czele partii staje Bierut.

Układ zgorzelecki 6 lipca traktat Polska Ludowa

Polska i NRD uznają granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej za granicę między sobą. Republika Federalna uzna ją dopiero w 1970 roku, a zjednoczone Niemcy — w 1990.

Wymiana terytoriów z ZSRR 15 lutego traktat Polska Ludowa

Polska oddaje Związkowi Radzieckiemu 480 km² nad Bugiem, z Bełzem i złożami węgla, i dostaje w zamian tyle samo w Bieszczadach, z Ustrzykami Dolnymi. To ostatnia większa zmiana granic Polski — późniejsze korekty z Czechosłowacją i NRD dotyczyły skrawków ziemi i wód; mieszkańców obu obszarów przesiedlono.

Konstytucja PRL 22 lipca ustrój Polska Ludowa

Sejm uchwala konstytucję wzorowaną na radzieckiej z 1936 roku, z poprawkami naniesionymi ręką Stalina. Państwo zmienia nazwę na Polska Rzeczpospolita Ludowa, a urząd prezydenta zastępuje kolegialna Rada Państwa.

Układ Warszawski 14 maja traktat Polska Ludowa

Osiem państw bloku wschodniego podpisuje w Warszawie układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej. Polska zostaje formalnie włączona w sojusz wojskowy pod radzieckim dowództwem; w 1968 roku polskie wojsko wkroczy w jego ramach do Czechosłowacji.

Poznański Czerwiec 28 czerwca powstanie Polska Ludowa

Strajk w Zakładach Cegielskiego przeradza się w bunt miasta, stłumiony czołgami — zginęło kilkadziesiąt osób. Jeden z pierwszych masowych protestów robotniczych w bloku wschodnim, po berlińskim i pilzneńskim z 1953 roku; jesienią przynosi odwilż Gomułki.

Październik 1956 21 października przełom Polska Ludowa

Gomułka, więziony za „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”, wraca na czele partii, mimo przylotu Chruszczowa i ruchów wojsk radzieckich. Kończy się stalinizm: kolektywizację zarzucono, prymas Wyszyński wychodzi na wolność, Rokossowski wraca do ZSRR.

Marzec 1968 8 marca przełom Polska Ludowa

Zdjęcie „Dziadów” ze sceny i usunięcie dwóch studentów z uczelni wyprowadzają młodzież na ulice; milicja i partyjny „aktyw robotniczy” pałują protestujących. Władza odpowiada kampanią antysemicką, po której kraj opuszcza około trzynastu tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego.

Grudzień 1970 14 grudnia, 17 grudnia powstanie Polska Ludowa

Podwyżka cen żywności tuż przed świętami wyprowadza robotników Wybrzeża na ulice; wojsko i milicja strzelają do tłumu w Gdyni, Gdańsku, Szczecinie i Elblągu — ginie czterdzieści pięć osób. Gomułka odchodzi, a pamięć o zabitych stanie się fundamentem Solidarności.

Układ z RFN 7 grudnia traktat Polska Ludowa

Republika Federalna Niemiec uznaje granicę na Odrze i Nysie, choć z zastrzeżeniem, że wiąże ona tylko RFN. W dniu podpisania kanclerz Willy Brandt klęka przed pomnikiem Bohaterów Getta.

Czerwiec 1976 25 czerwca powstanie Polska Ludowa

Zapowiedź drastycznych podwyżek cen żywności wywołuje strajki w całym kraju, najostrzejsze w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władza w ciągu doby wycofuje podwyżki, ale bije i więzi robotników — a w ich obronie powstaje Komitet Obrony Robotników, zaczątek zorganizowanej opozycji.

Polak papieżem 16 października przełom Polska Ludowa

Kardynał Karol Wojtyła, metropolita krakowski, zostaje wybrany na papieża. Rok później, w czasie jego pierwszej pielgrzymki do ojczyzny, miliony ludzi zobaczyły, jak wielu ich jest — i Solidarność wykorzystała tę lekcję w sierpniu 1980 roku.

Porozumienia sierpniowe i Solidarność 14 sierpnia, 31 sierpnia powstanie Polska Ludowa

Strajk w Stoczni Gdańskiej kończy się zgodą władz na niezależne związki zawodowe — rzecz niemożliwą w bloku sowieckim. Solidarność w kilka miesięcy liczy blisko dziesięć milionów członków.

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia utrata Polska Ludowa

13 grudnia Jaruzelski wprowadza stan wojenny, internuje tysiące działaczy i zawiesza Solidarność, rozwiązaną ustawą w październiku 1982 roku. Stan wojenny zostaje zawieszony z końcem 1982 roku i zniesiony w lipcu 1983.

Okrągły Stół i wybory 4 czerwca 6 lutego, 5 kwietnia, 4 czerwca, 24 sierpnia przełom III Rzeczpospolita

Władza siada do rozmów z opozycją i zgadza się na częściowo wolne wybory, licząc na kontrolowane otwarcie. Solidarność zdobywa wszystkie miejsca w Sejmie, o jakie mogła się ubiegać, i 99 na 100 w Senacie, a 24 sierpnia Tadeusz Mazowiecki zostaje pierwszym od ponad czterdziestu lat niekomunistycznym premierem w bloku wschodnim — który zaczyna się sypać.

Nowela grudniowa 29 grudnia ustrój III Rzeczpospolita

Sejm kontraktowy usuwa z konstytucji kierowniczą rolę PZPR i przyjaźń z ZSRR, a państwo znów nazywa się Rzecząpospolitą Polską. Orzeł w godle odzyska koronę kilka tygodni później.

Traktat graniczny z Niemcami 14 listopada traktat III Rzeczpospolita

Zjednoczone Niemcy w traktacie podpisanym w Warszawie uznają granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Po czterdziestu pięciu latach zachodnia granica Polski przestaje być w prawie międzynarodowym sprawą otwartą.

Pierwsze powszechne wybory prezydenta 9 grudnia przełom III Rzeczpospolita

Lech Wałęsa wygrywa pierwsze w historii Polski powszechne wybory prezydenckie. W grudniu ostatni prezydent na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski, przekazuje mu insygnia II Rzeczypospolitej i rząd emigracyjny kończy działalność.

Pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu 27 października przełom III Rzeczpospolita

Pierwsze od przedwojnia całkowicie wolne wybory do Sejmu, bez progu wyborczego w okręgach, wprowadzają do niego posłów dwudziestu dziewięciu komitetów. Rozdrobniony parlament przyspiesza zmianę ordynacji.

Rozwiązanie Układu Warszawskiego 1 lipca traktat III Rzeczpospolita

W Pradze państwa członkowskie rozwiązują Układ Warszawski; jego struktury wojskowe przestały istnieć już 31 marca. Polska wychodzi z sojuszu, w który włączono ją w 1955 roku, osiem lat przed wejściem do NATO.

Wojska rosyjskie opuszczają Polskę 17 września przełom III Rzeczpospolita

17 września, w rocznicę sowieckiej agresji z 1939 roku, Warszawa żegna ostatni oddział rosyjskiej Północnej Grupy Wojsk, którego pociąg przekracza granicę następnego ranka. Po raz pierwszy od 1944 roku na polskiej ziemi nie stacjonuje obce wojsko.

Konstytucja Rzeczypospolitej 2 kwietnia ustrój III Rzeczpospolita

Pierwsza pełna konstytucja uchwalona przez parlament wybrany w wolnych wyborach od konstytucji marcowej z 1921 roku, przyjęta w referendum. Zamyka okres prowizorium ustrojowego po 1989 roku.

Wejście do NATO 12 marca traktat III Rzeczpospolita

Dziesięć lat po Okrągłym Stole Polska wchodzi do sojuszu, przeciwko któremu jeszcze niedawno stały jej wojska. Pierwszy od 1939 roku sojusz, który Polska wybrała sama.

Reforma administracyjna 1 stycznia ustrój III Rzeczpospolita

Szesnaście województw zastępuje czterdzieści dziewięć, wracają powiaty, a samorządy dostają część władzy i pieniędzy centrum. Mapa administracyjna, której używa się do dziś.

Wejście do Unii Europejskiej 1 maja traktat III Rzeczpospolita

Polska wchodzi do Unii wraz z dziewięcioma innymi państwami — największe rozszerzenie w jej historii. Granice zostają te z 1945 roku, poza wymianą terenów z 1951 i drobnymi korektami, ale przestają być barierami.

Wejście do strefy Schengen 21 grudnia traktat III Rzeczpospolita

Znikają kontrole na granicach z Niemcami, Czechami, Słowacją i Litwą. Wschodnia granica Polski, zewnętrzna granica Unii od 2004 roku, staje się granicą strefy Schengen.

Katastrofa smoleńska 10 kwietnia utrata III Rzeczpospolita

Pod Smoleńskiem rozbija się samolot wiozący prezydenta Lecha Kaczyńskiego na obchody rocznicy zbrodni katyńskiej. Ginie 96 osób, wśród nich dowódcy wszystkich rodzajów sił zbrojnych, prezes NBP i ostatni prezydent na uchodźstwie; spór o przyczyny katastrofy dzieli polską politykę przez następne lata.

Uchodźcy z Ukrainy 24 lutego przełom III Rzeczpospolita

Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę granicę z Polską przekraczają w ciągu kilku miesięcy miliony uchodźców, a ponad milion zostaje w Polsce na dłużej. Kraj staje się zapleczem pomocy wojskowej dla Ukrainy.

Wojny Chrobrego z Niemcami wojna

Po śmierci Ottona III Bolesław Chrobry zajmuje Łużyce, Milsko i na krótko Miśnię, a potem broni ich przed Henrykiem II w trzech kolejnych wojnach. Pokój w Budziszynie zostawia mu Łużyce i Milsko; kilka miesięcy później Bolesław wkracza do Kijowa.

Kryzys monarchii piastowskiej kryzys

Najazd Rusi i Niemiec wypędza w 1031 roku Mieszka II, a po jego śmierci państwo się rozpada: bunt możnych, powstanie ludowe i reakcja pogańska, Mazowsze pod Masławem, najazd czeski na Wielkopolskę. Odbudowa zaczyna się, gdy Kazimierz Odnowiciel wraca z posiłkami od cesarza.

Osadnictwo na prawie niemieckim przesiedlenia

Książęta, biskupi i klasztory sprowadzają osadników z Niemiec i lokują na prawie niemieckim — magdeburskim, średzkim, chełmińskim — setki miast i tysiące wsi, także z ludnością miejscową. Z tych lokacji pochodzą rynki Wrocławia, Poznania i Krakowa; Śląsk i Pomorze Zachodnie zaczynają się przy tym zniemczać. Daty są umowne: od lokacji Złotoryi do końca panowania Kazimierza Wielkiego.

Podbój Prus przez zakon krzyżacki wojna

Z ziemi chełmińskiej, którą dał mu Konrad Mazowiecki, zakon krzyżacki w pół wieku podbija plemiona pruskie — od Pomezanów nad Wisłą po Sambów i na końcu Jaćwingów — i tłumi wielkie powstanie pruskie lat 1260–1274. Na podbitej ziemi powstaje państwo zakonne, sąsiad, z którym Polska będzie walczyć przez dwa i pół stulecia.

Wojna z zakonem krzyżackim wojna

Zakon, sprzymierzony z Janem Luksemburskim, który rości sobie prawo do polskiej korony, najeżdża ziemie Łokietka. Płowce (1331) niczego nie rozstrzygają: Krzyżacy zajmują ziemię dobrzyńską i Kujawy, a Kazimierz Wielki odzyska je dopiero pokojem kaliskim w 1343 roku, w zamian za uznanie krzyżackiego Pomorza.

Wojny o Ruś Halicką wojna

Po otruciu księcia Bolesława Jerzego II Kazimierz Wielki wyprawia się na Ruś i przez ćwierć wieku spiera się o jego spadek z Litwą, a chwilami z Tatarami. Kończy z Lwowem, Przemyślem i Haliczem, a od 1366 roku także z Bełzem i Chełmem. Po jego śmierci Ruś przechodzi pod władzę Węgier i Korona odzyskuje ją dopiero wyprawą Jadwigi w 1387 roku. Mapa tego nie pokazuje: źródło nie ma granic między 1300 a 1400 rokiem, więc Ruś Czerwona wchodzi w granice Korony w 1385 roku.

Wielka wojna z zakonem wojna

Wojna o Żmudź, w której Polska i Litwa po raz pierwszy walczą z zakonem razem. Po Grunwaldzie nie udaje się zdobyć Malborka i pierwszy pokój toruński daje niewiele — Żmudź Litwie do śmierci Jagiełły i Witolda, ziemię dobrzyńską Polsce — ale siła zbrojna zakonu jest złamana, a kontrybucja rujnuje jego skarb.

Wojna domowa na Litwie wojna domowa

Po śmierci Witolda o władzę na Litwie walczą Świdrygiełło, wspierany przez Zakon, i Zygmunt Kiejstutowicz, popierany przez Polskę. Wiłkomierz (1435) rozstrzyga wojnę, a pokój w Brześciu Kujawskim zamyka w tym samym roku wojnę z Zakonem, w której husyccy sojusznicy Polski doszli do Bałtyku.

Wojna trzynastoletnia wojna

Stany pruskie wypowiadają posłuszeństwo zakonowi i oddają kraj Kazimierzowi Jagiellończykowi. Po klęsce pod Chojnicami wojnę rozstrzygają pieniądze i zaciężni: Polska odkupuje Malbork od nieopłaconych najemników zakonu, a zwycięstwo pod Świecinem w 1462 roku otwiera drogę do drugiego pokoju toruńskiego.

Wojna o ziemię siewierską wojna

Iwan III, któremu poddają się książęta z pogranicza, rozbija Litwinów nad Wiedroszą. Rozejm z 1503 roku zostawia Moskwie ziemię czernihowsko-siewierską, blisko jedną trzecią Wielkiego Księstwa.

Wojna z Moskwą o Smoleńsk wojna

Wasyl III uderza na Litwę, związaną wówczas z Koroną osobą Zygmunta Starego, i w 1514 roku za trzecim oblężeniem zdobywa Smoleńsk. Wielkie zwycięstwo pod Orszą kilka tygodni później niczego nie odwraca: rozejm z 1522 roku zostawia miasto Moskwie na blisko sto lat.

Wojna pruska wojna

Wielki mistrz Albrecht Hohenzollern odmawia hołdu i szuka pomocy w Rzeszy; zaciężni, którzy w 1520 roku docierają pod Gdańsk, rozchodzą się nieopłaceni. Rozejm toruński z 1521 roku zamraża wojnę na cztery lata; kończy ją hołd pruski, w którym państwo zakonne staje się świeckim księstwem, lennem Polski.

Wojna inflancka wojna

Iwan Groźny najeżdża Inflanty, a ostatni mistrz zakonu inflanckiego oddaje kraj pod opiekę Zygmunta Augusta. Litwa, która w 1563 roku traci Połock, szuka ratunku w unii z Koroną. Stefan Batory odbija Połock, zdobywa Wielkie Łuki i oblega Psków; rozejm w Jamie Zapolskim w 1582 roku kończy wojnę Rzeczypospolitej i zostawia jej Inflanty. Rok później ze Szwecją kończy ją także Moskwa.

Wojna ze Szwecją o Inflanty wojna

Zygmunt III, król Polski i zdetronizowany król Szwecji, przyłącza do Rzeczypospolitej Estonię, a jego stryj Karol Sudermański odpowiada najazdem na Inflanty. Kircholm (1605) nie kończy wojny. To pierwsza z wojen o szwedzką koronę Wazów, które Rzeczpospolita będzie toczyć przez sześćdziesiąt lat.

Rokosz Zebrzydowskiego wojna domowa

Szlachta pod wodzą Mikołaja Zebrzydowskiego występuje zbrojnie przeciw Zygmuntowi III, podejrzewanemu o dążenie do wzmocnienia władzy królewskiej. Król wygrywa pod Guzowem (1607), ale od reform odstępuje, a amnestia z 1609 roku zamyka sprawę.

Wojna z Moskwą w dobie smuty wojna

Zygmunt III oblega Smoleńsk, a hetman Żółkiewski po Kłuszynie wchodzi do Moskwy, gdzie bojarzy obierają carem królewicza Władysława. Polska załoga Kremla kapituluje w 1612 roku, ale Smoleńsk, zdobyty rok wcześniej, zostaje przy Rzeczypospolitej — rozejm w Dywilinie przyznaje jej też ziemię czernihowską i siewierską.

Wojna z Turcją: Cecora i Chocim wojna

Wyprawa w obronie hospodara Mołdawii kończy się klęską pod Cecorą, gdzie ginie hetman Żółkiewski. Rok później armia Osmana II przez miesiąc szturmuje obóz pod Chocimiem i odchodzi z niczym; pokój zostawia granicę na Dniestrze.

Wojna o ujście Wisły wojna

Gustaw II Adolf, który w 1621 roku zabrał Rzeczypospolitej Rygę, ląduje w Prusach i odcina handel zbożem na Wiśle. Gdańsk się broni, Koniecpolski wygrywa pod Trzcianą, ale rozejm w Altmarku zostawia Szwecji większość Inflant i porty pruskie z ich cłami.

Wojna smoleńska wojna

Moskwa wykorzystuje bezkrólewie po śmierci Zygmunta III i oblega Smoleńsk. Władysław IV okrąża oblegających i zmusza ich do kapitulacji; w pokoju polanowskim zrzeka się tytułu cara, a Rzeczpospolita zatrzymuje Smoleńsk.

Powstanie Chmielnickiego powstanie

Bunt kozacki przeradza się w wojnę o Ukrainę, w której Tatarzy zmieniają strony, powstańcy mordują szlachtę i Żydów, a wojska koronne odpowiadają terrorem. Beresteczko (1651) nie kończy wojny; w 1654 roku w Perejasławiu Kozacy oddają się pod władzę cara i ściągają na Rzeczpospolitą wojnę z Moskwą. Chmielnicki umiera w 1657 roku.

Wojna z Moskwą wojna

Car Aleksy, idąc Kozakom na pomoc, w dwa lata zajmuje Smoleńsk, Wilno i niemal całe Wielkie Księstwo Litewskie. Rzeczpospolita odzyskuje wiele po zwycięstwach 1660 roku, ale rozejm w Andruszowie zostawia Moskwie Smoleńsk i Ukrainę na lewym brzegu Dniepru, a do tego Kijów — formalnie na dwa lata, choć nigdy go nie oddano.

Potop szwedzki wojna

Karol X Gustaw najeżdża Rzeczpospolitą, już wykrwawioną przez Kozaków i Moskwę; magnaci i wojsko przechodzą na jego stronę, a Jan Kazimierz ucieka na Śląsk. Obrona Jasnej Góry, konfederacja tyszowiecka i wojna szarpana Czarnieckiego odwracają jej losy, ale Szwedzi, Brandenburczycy i Siedmiogrodzianie łupią kraj jak nikt wcześniej. Pokój w Oliwie niewiele zmienia w granicach — lata 1648–1667 kosztowały jednak Rzeczpospolitą blisko jedną trzecią ludności.

Rokosz Lubomirskiego wojna domowa

Marszałek Jerzy Lubomirski, skazany przez sąd sejmowy na banicję, prowadzi szlachtę przeciw planom Jana Kazimierza, by obrać następcę jeszcze za jego życia. Pod Mątwami rokoszanie rozbijają wojsko królewskie, w tym weteranów wojen ze Szwecją; król ustępuje, a dwa lata później abdykuje.

Wojna z Turcją o Podole wojna

Mehmed IV zdobywa Kamieniec Podolski i narzuca Rzeczypospolitej traktat w Buczaczu. Sejm odmawia jego zatwierdzenia, Sobieski rozbija Turków pod Chocimiem (1673) i wkrótce zostaje królem, ale rozejm w Żurawnie zostawia Podole Turcji na ponad dwadzieścia lat.

Wielka wojna turecka wojna

Odsiecz Wiednia otwiera szesnaście lat wojny Ligi Świętej — Austrii, Rzeczypospolitej, Wenecji, a od 1686 roku Rosji — z Imperium Osmańskim. Wyprawy Sobieskiego na Kamieniec i do Mołdawii nie przynoszą trwałych zdobyczy, ale pokój w Karłowicach zwraca Rzeczypospolitej Podole.

Wielka wojna północna wojna

August II, jako elektor saski, uderza na szwedzkie Inflanty, a Karol XII w odwecie wkracza do Rzeczypospolitej, detronizuje go i osadza na tronie Stanisława Leszczyńskiego. Po Połtawie (1709) August wraca, ale dzięki poparciu cara: wojska rosyjskie przechodzą przez kraj jak przez własny, a Rzeczpospolita wychodzi z wojny zniszczona i zależna od Rosji.

Wojna o sukcesję polską wojna

Szlachta ponownie obiera Stanisława Leszczyńskiego, lecz wojska rosyjskie osadzają na tronie Augusta III, a Gdańsk, który stanął za Leszczyńskim, poddaje się po długim oblężeniu. Wojna przenosi się nad Ren i do Włoch, a Leszczyński dostaje w zamian Lotaryngię.

Konfederacja barska powstanie

Cztery lata walki szlacheckich oddziałów z wojskami rosyjskimi i królewskimi, od Podola po Wielkopolskę. Konfederatów łączył sprzeciw wobec rosyjskiej kurateli i wobec równouprawnienia innowierców; w 1770 roku ogłaszają detronizację króla. Jasna Góra, ostatnia wielka twierdza konfederatów, poddaje się w sierpniu 1772 roku, w tym samym miesiącu, w którym mocarstwa podpisują pierwszy rozbiór.

Komisja Edukacji Narodowej reformy

Pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, utrzymywane z majątku skasowanego zakonu jezuitów. Przejmuje szkoły od parafialnych po akademie w Krakowie i Wilnie, pisze dla nich polskie podręczniki i uczy w nich nauk ścisłych, a nie tylko łaciny. Z jej szkół wyszło pokolenie Sejmu Czteroletniego.

Sejm Czteroletni reformy

Sejm obraduje cztery lata, korzystając z tego, że Rosja jest zajęta wojną z Turcją: uchwala stutysięczną armię (na papierze), pierwszy stały podatek od dochodów szlachty i duchowieństwa, prawa dla mieszczan, a w końcu Konstytucję 3 maja. Rozchodzi się w maju 1792 roku, gdy wojska rosyjskie przekraczają granicę.

Legiony Polskie we Włoszech wojna

Jan Henryk Dąbrowski tworzy w Lombardii polskie legiony u boku Francji; w ich obozie powstaje Mazurek Dąbrowskiego. Walczą we Włoszech i nad Renem, część ginie na San Domingo, a ich żołnierze staną się kadrą armii Księstwa Warszawskiego.

Wojny Księstwa Warszawskiego wojna

Od powstania wielkopolskiego w 1806 roku Polacy walczą u boku Napoleona. W 1809 roku armia Księstwa broni się pod Raszynem i zajmuje Galicję, w 1812 roku blisko sto tysięcy Polaków idzie na Moskwę. Klęska w Rosji kończy Księstwo; Poniatowski ginie pod Lipskiem.

Powstanie listopadowe powstanie

Sejm detronizuje Mikołaja I, a armia Królestwa prowadzi z Rosją regularną wojnę — Olszynka Grochowska, Iganie, Ostrołęka. We wrześniu 1831 roku Warszawa kapituluje; blisko dziesięć tysięcy żołnierzy i polityków wybiera Wielką Emigrację, a Statut organiczny zastępuje konstytucję Królestwa.

Noc paskiewiczowska represje

Po upadku powstania Królestwem rządzi namiestnik Iwan Paskiewicz: Statut organiczny w miejsce konstytucji, od 1833 roku stan wojenny, Cytadela nad Warszawą, zamknięte uniwersytety w Warszawie i Wilnie, konfiskaty majątków, tysiące zesłanych i wcielonych do rosyjskiego wojska. Kończy się dopiero z jego śmiercią w 1856 roku i odwilżą za Aleksandra II.

Wielka Emigracja przesiedlenia

Po upadku powstania listopadowego około dziesięciu tysięcy żołnierzy, polityków i artystów wyjeżdża na Zachód, głównie do Francji: Czartoryski i Hotel Lambert, demokraci Lelewela i Towarzystwa Demokratycznego, Mickiewicz, Słowacki, Chopin. Poza zasięgiem cenzury tworzą programy przyszłej Polski i kulturę, która przetrwa zabory.

Powstanie styczniowe powstanie

Najdłuższe polskie powstanie: półtora roku walki partyzanckiej w Królestwie, na Litwie i Białorusi, bez regularnej armii, prowadzonej przez podziemne państwo z własnym rządem, podatkami i sądami. Rząd Narodowy upada, gdy w kwietniu 1864 roku Rosjanie aresztują Romualda Traugutta; ostatnie oddziały walczą do jesieni.

Rusyfikacja Polaków w okresie zaborów represje

Po powstaniu styczniowym Królestwo zostaje wcielone w system rosyjskich guberni: po rosyjsku mówią urzędy, sądy i szkoły, od 1869 roku także Uniwersytet Warszawski, a za kuratora Apuchtina polskiego uczy się jak języka obcego. Oporem jest tajne nauczanie; pierwsze ustępstwa wymusza dopiero rewolucja 1905 roku.

Emigracja za chlebem przesiedlenia

Z przeludnionej wsi wszystkich trzech zaborów wyjeżdża do Ameryki, do Zagłębia Ruhry i do Brazylii około trzech i pół miliona ludzi. Pieniądze przysyłane do domu i ci, którzy wracają, zmieniają polską wieś.

Kulturkampf represje

Rząd Bismarcka ogranicza prawa Kościoła katolickiego, a w zaborze pruskim — języka polskiego: niemiecki wypiera polski z urzędów i szkół, arcybiskup Ledóchowski trafia do więzienia, a parafie zostają bez księży. W Wielkopolsce Kościół i polskość zrastają się na dobre.

Rugi pruskie represje

Prusy wydalają około trzydziestu tysięcy Polaków i Żydów bez niemieckiego obywatelstwa, głównie poddanych rosyjskich i austriackich. Rok później powstaje Komisja Kolonizacyjna, która skupuje polską ziemię dla niemieckich osadników.

Germanizacja w zaborze pruskim represje

Komisja Kolonizacyjna wykupuje ziemię dla niemieckich osadników, szkoła uczy tylko po niemiecku, a ustawa z 1908 roku pozwala wywłaszczać polskich właścicieli. Dzieci z Wrześni (1901) i strajk szkolny 1906–1907 bronią religii po polsku, a banki i spółdzielnie pracy organicznej skutecznie konkurują z Komisją o ziemię.

Rewolucja 1905 roku powstanie

Po krwawej niedzieli w Petersburgu Królestwo ogarniają strajki: robotnicy Łodzi i Warszawy walczą o prawa pracownicze, uczniowie o polską szkołę, a w Łodzi dochodzi do walk na barykadach. Rosja odpowiada stanem wojennym i egzekucjami, ale ustępuje w sprawie języka w szkołach prywatnych, a Królestwo wybiera posłów do nowej Dumy.

I wojna światowa wojna

Trzy mocarstwa rozbiorowe walczą ze sobą na ziemiach polskich, a Polacy w ich armiach — przeciw sobie nawzajem. W 1915 roku Rosja wycofuje się z Królestwa; Legiony Piłsudskiego i akt 5 listopada stawiają sprawę polską na nowo, a klęska wszystkich trzech zaborców pozwala ją rozstrzygnąć.

Wojna polsko-ukraińska wojna

Wojna o Lwów i Galicję Wschodnią: od listopadowych walk o miasto, w których bronią go także uczniowie i studenci, do lipca 1919 roku, gdy ofensywa z udziałem armii Hallera spycha wojska Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej za Zbrucz.

Powstanie wielkopolskie powstanie

Wybucha w Poznaniu po przyjeździe Paderewskiego w grudniu 1918 roku i w kilka tygodni obejmuje niemal całą prowincję. Rozejm w Trewirze w lutym 1919 roku zatrzymuje walki, a traktat wersalski przyznaje Wielkopolskę Polsce.

Wojna polsko-bolszewicka wojna

Pierwsze starcia w lutym 1919 roku, wyprawa kijowska wiosną 1920, a latem armia Tuchaczewskiego pod Warszawą. Po Bitwie Warszawskiej i bitwie nad Niemnem front się rozpada; rozejm w październiku 1920 i pokój w Rydze w marcu 1921 roku wyznaczają wschodnią granicę na dwie dekady.

Powstania śląskie powstanie

Trzy zrywy górnośląskich Polaków: w sierpniu 1919, w sierpniu 1920 i w maju 1921 roku, po plebiscycie, w którym większość głosów padła na Niemcy. Trzecie, największe, wymusza podział regionu korzystniejszy dla Polski, niż dawało samo głosowanie.

Wielki kryzys kryzys

W Polsce kryzys trwa dłużej niż niemal wszędzie w Europie: produkcja przemysłowa spada o blisko czterdzieści procent, ceny płodów rolnych o ponad połowę, a wieś, na której żyje większość kraju, pogrąża się w nędzy. Rząd trzyma się mocnego złotego i oszczędności, co przedłuża zapaść.

Centralny Okręg Przemysłowy reformy

Największa inwestycja II Rzeczypospolitej: huta w Stalowej Woli, zakłady lotnicze w Mielcu i Rzeszowie, fabryka opon w Dębicy, w widłach Wisły i Sanu — z dala od granic z Niemcami i ZSRR. Przerywa ją wrzesień 1939 roku, zanim wiele fabryk doszło do pełnej produkcji.

Operacja polska NKWD zbrodnia

Na rozkaz Jeżowa NKWD aresztuje w Związku Sowieckim Polaków i wszystkich podejrzanych o związki z Polską: skazano blisko 140 tysięcy ludzi, z czego ponad 111 tysięcy rozstrzelano. To największa z operacji narodowościowych wielkiego terroru; jej ofiary to obywatele sowieccy, w dużej części mieszkańcy dawnych kresów Rzeczypospolitej.

Okupacja sowiecka represje

Ziemie wschodnie zajęte przez ZSRR zostają po pozorowanych wyborach wcielone do Związku Radzieckiego. NKWD aresztuje, rozstrzeliwuje jeńców, a w czterech masowych deportacjach 1940–1941 roku wywozi na Syberię i do Kazachstanu — według własnych dokumentów — ponad trzysta dwadzieścia tysięcy obywateli polskich; starsze polskie szacunki są znacznie wyższe.

II wojna światowa wojna

Niemcy i Związek Radziecki dzielą Polskę; obaj okupanci niszczą jej elity, a Niemcy w obozach zagłady i gettach mordują polskich Żydów. Państwo Podziemne działa w kraju, rząd i armia na emigracji walczą u boku aliantów — a mimo to Polska wychodzi z wojny w nowych granicach, pod władzą narzuconą przez ZSRR, bez blisko sześciu milionów obywateli.

Terror okupanta niemieckiego represje

Zachodnie województwa Niemcy wcielają do Rzeszy i wysiedlają z nich setki tysięcy Polaków; w Generalnym Gubernatorstwie zamykają szkoły średnie i uczelnie. Akcje wymierzone w inteligencję, łapanki, egzekucje uliczne, obozy koncentracyjne, ponad dwa miliony ludzi wywiezionych na roboty przymusowe, wysiedlenie Zamojszczyzny i porwania dzieci do germanizacji: według większości szacunków okupacja kosztowała życie blisko dwóch milionów etnicznych Polaków.

Polskie Państwo Podziemne ruch społeczny

Pod okupacją działa konspiracyjne państwo podległe rządowi na uchodźstwie: Delegatura Rządu, podziemny parlament, sądy, tajne nauczanie, prasa i Armia Krajowa, licząca w 1944 roku ponad 300 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jego ostatnim wysiłkiem jest powstanie warszawskie; AK rozwiązano w styczniu 1945 roku, a Rada Jedności Narodowej rozwiązała się w lipcu.

Zagłada Żydów zbrodnia

Po uwięzieniu w gettach Niemcy przechodzą do mordu: najpierw rozstrzeliwania na wschodzie, od grudnia 1941 roku Chełmno, a w 1942 Bełżec, Sobibór, Treblinka i Auschwitz-Birkenau, wszystkie na okupowanych ziemiach polskich. Ginie około trzech milionów polskich Żydów, dziewięciu na dziesięciu.

Rzeź wołyńska zbrodnia

Ukraińska Powstańcza Armia morduje ludność polską Wołynia, a potem Galicji Wschodniej, by usunąć ją z ziem, które miały przypaść Ukrainie; szczyt przypada na lipiec 1943 roku. Ginie, według szacunków, od sześćdziesięciu do stu tysięcy Polaków; w polskich akcjach odwetowych — kilka do kilkunastu tysięcy Ukraińców.

Przesiedlenia powojenne przesiedlenia

Nowe granice przesuwają ludzi razem z państwem: ponad milion Polaków wyjeżdża z Kresów do nowej Polski, Niemcy są wysiedlani z Ziem Odzyskanych, Ukraińcy z Polski do ZSRR, a w 1947 roku akcja „Wisła” rozprasza pozostałych po ziemiach zachodnich. Z kraju wielu narodów wychodzi niemal jednolity.

Podziemie antykomunistyczne powstanie

Część podziemia nie składa broni po wkroczeniu Armii Czerwonej: Wolność i Niezawisłość, NSZ i dziesiątki oddziałów leśnych walczą z NKWD, UB i wojskiem. W latach największej aktywności przez oddziały przechodzą dziesiątki tysięcy ludzi; amnestia z 1947 roku i terror łamią ruch, choć ostatni partyzant, Józef Franczak, ginie dopiero w 1963 roku.

Stalinizm represje

Po wchłonięciu PPS przez PZPR i odsunięciu Gomułki władza przebudowuje kraj na wzór radziecki: przymusowa kolektywizacja wsi, plan sześcioletni, procesy pokazowe, dziesiątki tysięcy więźniów politycznych, uwięziony prymas Wyszyński. Kończy się w październiku 1956 roku, gdy Gomułka wraca do władzy.

Dekada Gierka kryzys

Za Gierka wzrost opiera się na kredycie: zachodnie pożyczki finansują fabryki, mieszkania i małego Fiata. Od 1976 roku dług i braki w sklepach narastają — kartki na cukier, podwyżki cen — a zadłużenie przekracza pod koniec dekady dwadzieścia miliardów dolarów. Kończy się falą strajków 1980 roku.

Opozycja demokratyczna ruch społeczny

Po represjach wobec robotników Radomia i Ursusa intelektualiści zakładają Komitet Obrony Robotników; w ślad za nim powstają ROPCiO, Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża, Towarzystwo Kursów Naukowych i wydawnictwa drugiego obiegu, omijające cenzurę. Jej ludzie doradzają strajkującym w sierpniu 1980 roku.

Karnawał Solidarności ruch społeczny

Szesnaście miesięcy między porozumieniami sierpniowymi a stanem wojennym, gdy w państwie komunistycznym działa legalny, niezależny związek z blisko dziesięcioma milionami członków, a cenzura, strajki i wolne słowo są przedmiotem codziennego sporu, nie tabu.

Stan wojenny represje

Od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983 roku: blisko dziesięć tysięcy internowanych, godzina milicyjna, zmilitaryzowane zakłady, kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych — w kopalni „Wujek” dziewięciu górników. Solidarność przechodzi do podziemia; stan wojenny zniesiono, ale wiele jego przepisów przeszło do zwykłych ustaw.

Solidarność w podziemiu ruch społeczny

Zdelegalizowana w październiku 1982 roku Solidarność działa w konspiracji: Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, podziemne wydawnictwa, Radio Solidarność, pomoc dla represjonowanych. Kraj trwa w kryzysie — kartki na mięso do 1989 roku, inflacja, emigracja — aż strajki 1988 roku zmuszają władzę do rozmów, a w kwietniu 1989 roku związek jest znów legalny.

Plan Balcerowicza reformy

Terapia szokowa: z dnia na dzień wolne ceny, wymienialny złoty, koniec dotacji i twardy budżet. Hiperinflacja gaśnie w kilka miesięcy, półki się zapełniają — a upadek państwowych zakładów przynosi bezrobocie, którego PRL nie znała, najdotkliwsze w miasteczkach i PGR-ach.

Emigracja poakcesyjna przesiedlenia

Wielka Brytania, Irlandia i Szwecja otwierają rynki pracy w dniu akcesji i Polacy wyjeżdżają masowo: w 2007 roku za granicą przebywa ich ponad dwa miliony. To największa fala emigracji od przedwojnia.

Pandemia COVID-19 kryzys

Pandemia COVID-19 dociera do Polski w marcu 2020 roku: zamknięte granice, szkoły i sklepy, nauka i praca zdalna. Stan epidemii zniesiono w maju 2022 roku.