1815–1863 · Królestwo Polskie (kongresowe)
Królestwo Kongresowe
Kongres wiedeński tworzy Królestwo Polskie w unii personalnej z carem — z konstytucją, sejmem, wojskiem, złotym i uniwersytetem. Autonomia kurczy się z każdą dekadą: po powstaniu listopadowym (1830–31) Statut Organiczny znosi sejm i armię, po styczniowym (1863–64) znika reszta. Reszta dawnej Rzeczypospolitej pozostaje podzielona między trzech zaborców.
Ludność
- ok. 3 300 000 (szacunek, ±200 000) — Samo Królestwo Kongresowe w 1815 roku.
- Od 1830 roku: ok. 4 000 000 (szacunek, ±200 000) — Królestwo w przededniu powstania listopadowego.
- Od 1860 roku: ok. 4 800 000 (szacunek, ±300 000) — Królestwo w przededniu powstania styczniowego.
Władcy i przywódcy
- 1792–1835 Franciszek II — cesarz rzymski, od 1804 cesarz Austrii — zaborca zaborca / okupant
- 1797–1840 Fryderyk Wilhelm III — król Prus — zaborca zaborca / okupant
- 1807–1815 Fryderyk August I — książę warszawski, król Saksonii monarcha
- 1815–1830 wielki książę Konstanty — brat cara, naczelny wódz wojska Królestwa — faktyczny rządca Królestwa faktyczny przywódca
Namiestnikiem był formalnie gen. Józef Zajączek. Noc listopadowa zaczęła się od próby pojmania Konstantego w Belwederze; uszedł z Warszawy i zmarł w 1831 roku.
- 1815–1825 Aleksander I — car Rosji i król Polski monarcha
- 1825–1855 Mikołaj I — car Rosji i król Polski monarcha
Sejm powstańczy zdetronizował go w 1831 roku; po upadku powstania zniósł konstytucję Królestwa.
- 1830–1831 Józef Chłopicki — dyktator powstania listopadowego faktyczny przywódca
Dyktatorem od 5 grudnia 1830 do 17 stycznia 1831 roku; zabiegał o ugodę z carem i ustąpił, gdy do niej nie doszło.
- 1831 Adam Jerzy Czartoryski — prezes Rządu Narodowego po detronizacji cara głowa państwa
Od 30 stycznia do 15 sierpnia 1831 roku.
- 1831 Jan Krukowiecki — prezes Rządu Narodowego; skapitulował w Warszawie głowa państwa
Od 17 sierpnia do kapitulacji Warszawy 7 września 1831 roku.
- 1831 Bonawentura Niemojowski — ostatni prezes Rządu Narodowego głowa państwa
Od kapitulacji Warszawy do przejścia resztek armii do Prus na początku października 1831 roku.
- 1831–1856 Iwan Paskiewicz — zdobywca Warszawy, namiestnik Królestwa Polskiego zaborca / okupant
Rządził Królestwem po upadku powstania do śmierci w 1856 roku — „noc paskiewiczowska”.
- 1835–1848 Ferdynand I — cesarz Austrii — zaborca zaborca / okupant
- 1840–1861 Fryderyk Wilhelm IV — król Prus — zaborca zaborca / okupant
- 1848–1916 Franciszek Józef I — cesarz Austrii, od 1867 Austro-Węgier — zaborca zaborca / okupant
- 1855–1863 Aleksander II — car Rosji i król Polski monarcha
- 1861–1888 Wilhelm I — król Prus, od 1871 cesarz niemiecki — zaborca zaborca / okupant
- 1862–1863 Aleksander Wielopolski — naczelnik Rządu Cywilnego Królestwa; jego branka wywołała powstanie styczniowe szef rządu
Od 1861 roku prowadził politykę ugody i przywracania Królestwu polskich instytucji; odwołany w lipcu 1863 roku.
- 1862–1890 Otto von Bismarck — premier Prus, od 1871 kanclerz Rzeszy — zaborca zaborca / okupant
Autor kulturkampfu w zaborze pruskim, rugów pruskich z 1885 roku i Komisji Kolonizacyjnej z 1886 roku.
- 1863–1864 Romuald Traugutt — dyktator powstania styczniowego, stał na czele Rządu Narodowego głowa państwa
Kierował powstaniem od października 1863 roku do aresztowania w kwietniu 1864; stracony na stokach Cytadeli w sierpniu. Przed nim dyktatorami byli krótko Ludwik Mierosławski i Marian Langiewicz.
- 1863–1874 Fiodor Berg — namiestnik Królestwa Polskiego — stłumił powstanie styczniowe zaborca / okupant
Ostatni namiestnik; za jego rządów zlikwidowano odrębne instytucje Królestwa.
Wydarzenia
- 1815Kongres wiedeński 3 maja, 9 czerwca traktat
Mocarstwa dzielą ziemie polskie na nowo: Królestwo Kongresowe w unii z carem, Wielkie Księstwo Poznańskie dla Prus, Galicja dla Austrii, Kraków jako wolne miasto. Granice zaborów wyznaczone w Wiedniu przetrwały, poza Krakowem, sto lat.
- 1815Konstytucja Królestwa Polskiego 27 listopada ustrój
Aleksander I nadaje w Warszawie konstytucję Królestwu, którego jest królem: własny sejm, wojsko, skarb i sądy, polski język urzędowy, urzędy tylko dla Polaków. Jedna z najliberalniejszych konstytucji ówczesnej Europy, łamana przez cara i wielkiego księcia Konstantego, stała się jednym z powodów powstania listopadowego.
- 1830Noc listopadowa 29 listopada powstanie
29 listopada spiskowcy, cywile i podchorążowie, atakują Belweder, a warszawiacy zdobywają Arsenał. Wielki książę Konstanty wycofuje się z miasta z wojskiem rosyjskim i spisek oficerów staje się powstaniem, a wkrótce wojną Królestwa z Rosją.
- 1831Detronizacja Mikołaja I 25 stycznia przełom
Sejm Królestwa ogłasza detronizację Mikołaja I i tron polski zostaje wolny. Powstanie staje się otwartą wojną o niepodległość; na początku lutego wkracza armia Dybicza.
- 1832Statut Organiczny 26 lutego utrata
Po upadku powstania Mikołaj I odbiera Królestwu konstytucję: Statut Organiczny znosi sejm i osobne wojsko, a Uniwersytet Warszawski jest już zamknięty. Królestwem rządzi namiestnik Paskiewicz.
- 1846Powstanie krakowskie i koniec Wolnego Miasta 16 listopada utrata
Powstanie w Wolnym Mieście Krakowie upada po dziewięciu dniach, a w Galicji chłopi, zachęcani przez część austriackich urzędników, mordują szlachtę szykującą zryw. W listopadzie Austria wciela Kraków — ostatni skrawek ziem polskich, który zachował choćby pozór niezależności.
- 1848Wiosna Ludów 17 kwietnia, 9 maja powstanie
W Wielkim Księstwie Poznańskim Komitet Narodowy tworzy pod Mierosławskim polskie wojsko; mimo zwycięstw pod Miłosławiem i Sokołowem powstanie kapituluje w maju. W Galicji Austria, by uprzedzić polskich demokratów, znosi pańszczyznę.
- 1863Wybuch powstania styczniowego 22 stycznia powstanie
W nocy z 22 na 23 stycznia oddziały partyzanckie atakują rosyjskie garnizony w całym Królestwie, a Komitet Centralny ogłasza się Tymczasowym Rządem Narodowym. Spiskowców pchnęła do walki branka — pobór do armii rosyjskiej, którym margrabia Wielopolski chciał rozbić konspirację.
Wojny, powstania i procesy
- 1830–1831Powstanie listopadowe powstanie
Sejm detronizuje Mikołaja I, a armia Królestwa prowadzi z Rosją regularną wojnę — Olszynka Grochowska, Iganie, Ostrołęka. We wrześniu 1831 roku Warszawa kapituluje; blisko dziesięć tysięcy żołnierzy i polityków wybiera Wielką Emigrację, a Statut organiczny zastępuje konstytucję Królestwa.
- 1831–1856Noc paskiewiczowska represje
Po upadku powstania Królestwem rządzi namiestnik Iwan Paskiewicz: Statut organiczny w miejsce konstytucji, od 1833 roku stan wojenny, Cytadela nad Warszawą, zamknięte uniwersytety w Warszawie i Wilnie, konfiskaty majątków, tysiące zesłanych i wcielonych do rosyjskiego wojska. Kończy się dopiero z jego śmiercią w 1856 roku i odwilżą za Aleksandra II.
- 1831–1870Wielka Emigracja przesiedlenia
Po upadku powstania listopadowego około dziesięciu tysięcy żołnierzy, polityków i artystów wyjeżdża na Zachód, głównie do Francji: Czartoryski i Hotel Lambert, demokraci Lelewela i Towarzystwa Demokratycznego, Mickiewicz, Słowacki, Chopin. Poza zasięgiem cenzury tworzą programy przyszłej Polski i kulturę, która przetrwa zabory.
- 1863–1864Powstanie styczniowe powstanie
Najdłuższe polskie powstanie: półtora roku walki partyzanckiej w Królestwie, na Litwie i Białorusi, bez regularnej armii, prowadzonej przez podziemne państwo z własnym rządem, podatkami i sądami. Rząd Narodowy upada, gdy w kwietniu 1864 roku Rosjanie aresztują Romualda Traugutta; ostatnie oddziały walczą do jesieni.
Postacie epoki
- 1798–1855 Adam Mickiewicz — poeta, autor „Dziadów” i „Pana Tadeusza”; w 1848 roku zorganizował we Włoszech legion polski
- 1810–1849 Fryderyk Chopin — kompozytor i pianista, od 1831 roku w Paryżu; autor mazurków, polonezów, ballad i dwóch koncertów fortepianowych
- 1809–1849 Juliusz Słowacki — poeta i dramatopisarz, od 1831 roku na emigracji; autor „Kordiana” i „Balladyny”
- 1819–1872 Stanisław Moniuszko — kompozytor, autor oper „Halka” i „Straszny dwór”; dyrygent Opery Warszawskiej
- 1838–1893 Jan Matejko — malarz scen z dziejów Polski — „Bitwy pod Grunwaldem”, „Hołdu pruskiego”, „Pocztu królów”; dyrektor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych
- 1778–1846 Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki — minister skarbu Królestwa Polskiego; zrównoważył jego budżet, założył Bank Polski i wspierał rozwój przemysłu
- 1793–1876 Aleksander Fredro — komediopisarz, autor „Zemsty” i „Ślubów panieńskich”
- 1797–1875 Piotr Wysocki — instruktor Szkoły Podchorążych; przywódca spisku, który rozpoczął powstanie listopadowe
- 1786–1861 Joachim Lelewel — historyk; członek Rządu Narodowego w 1831 roku, potem przywódca demokratycznej emigracji
- 1812–1859 Zygmunt Krasiński — poeta i dramatopisarz, autor „Nie-Boskiej komedii” i „Irydiona”
- 1812–1887 Józef Ignacy Kraszewski — pisarz, autor ponad dwustu powieści, w tym cyklu z dziejów Polski
- 1814–1878 Ludwik Mierosławski — wódz powstania wielkopolskiego 1848 roku i pierwszy dyktator powstania styczniowego
- 1813–1868 Hipolit Cegielski — przemysłowiec z Poznania, założyciel fabryki maszyn rolniczych; działacz pracy organicznej pod zaborem pruskim
- 1821–1883 Cyprian Kamil Norwid — poeta, dramatopisarz i rysownik, od 1842 roku na emigracji; autor zbioru „Vade-mecum”
- 1812–1875 Agenor Gołuchowski — namiestnik Galicji i minister austriacki; współtwórca autonomii, w której Galicją rządzili Polacy