1864–1915 · Brak państwa polskiego
Kraj Przywiślański
Po powstaniu styczniowym Królestwo traci wszystko poza nazwą: w latach 1864–1874 znikają jego odrębne urzędy, a władze coraz częściej nazywają je Krajem Przywiślańskim — dziesięcioma guberniami Imperium Rosyjskiego. Rusyfikacja obejmuje szkołę i urząd, w zaborze pruskim trwa germanizacja i Kulturkampf. Jedynym miejscem, gdzie polskie życie publiczne jest legalne, zostaje autonomiczna Galicja. Łódź staje się jednym z największych ośrodków włókienniczych Europy, a około trzech i pół miliona ludzi emigruje za chlebem.
Ludność
- ok. 5 000 000 (szacunek, ±400 000) — Dawne Królestwo Kongresowe po powstaniu styczniowym.
- Od 1897 roku: 9 400 000 (dane spisowe) — Spis rosyjski z 1897 roku, Kraj Przywiślański. Z Galicją (około 7,3 mln) oraz prowincjami poznańską i zachodniopruską (około 3,5 mln w 1900) ziemie polskie trzech zaborów liczyły około 20 mln.
- Od 1910 roku: ok. 12 000 000 (szacunek, ±1 000 000) — Kraj Przywiślański w przededniu I wojny światowej, według rosyjskich rejestrów ludności, które liczyły ją wyżej niż spis; żaden spis po 1897 roku go nie objął.
Władcy i przywódcy
- 1848–1916 Franciszek Józef I — cesarz Austrii, od 1867 Austro-Węgier — zaborca zaborca / okupant
- 1861–1888 Wilhelm I — król Prus, od 1871 cesarz niemiecki — zaborca zaborca / okupant
- 1862–1890 Otto von Bismarck — premier Prus, od 1871 kanclerz Rzeszy — zaborca zaborca / okupant
Autor kulturkampfu w zaborze pruskim, rugów pruskich z 1885 roku i Komisji Kolonizacyjnej z 1886 roku.
- 1863–1864 Romuald Traugutt — dyktator powstania styczniowego, stał na czele Rządu Narodowego głowa państwa
Kierował powstaniem od października 1863 roku do aresztowania w kwietniu 1864; stracony na stokach Cytadeli w sierpniu. Przed nim dyktatorami byli krótko Ludwik Mierosławski i Marian Langiewicz.
- 1863–1874 Fiodor Berg — namiestnik Królestwa Polskiego — stłumił powstanie styczniowe zaborca / okupant
Ostatni namiestnik; za jego rządów zlikwidowano odrębne instytucje Królestwa.
- 1864–1881 Aleksander II — cesarz Rosji — zaborca zaborca / okupant
- 1881–1894 Aleksander III — cesarz Rosji — zaborca zaborca / okupant
- 1888 Fryderyk III — cesarz niemiecki przez 99 dni — zaborca zaborca / okupant
- 1888–1918 Wilhelm II — cesarz niemiecki i król Prus — zaborca zaborca / okupant
- 1894–1917 Mikołaj II — ostatni cesarz Rosji — zaborca zaborca / okupant
- 1915–1918 Hans von Beseler — generał-gubernator warszawski — okupant zaborca / okupant
- 1915–1916 Erich von Diller — generał-gubernator wojskowy w Kielcach, od października 1915 w Lublinie — okupant austriacki zaborca / okupant
Wydarzenia
- 1864Koniec autonomii Królestwa 2 marca utrata
Carski ukaz uwłaszcza chłopów, żeby odciąć ich od powstania. Zaraz potem zaczyna się likwidacja odrębnych instytucji Królestwa, zakończona w 1874 roku: formalnie nigdy go nie zniesiono, ale odtąd to dziesięć guberni Imperium Rosyjskiego, coraz częściej zwanych Krajem Przywiślańskim.
- 1867Autonomia galicyjska 26 czerwca ustrój
W nowej, konstytucyjnej monarchii austro-węgierskiej Galicja dostaje autonomię: polską Radę Szkolną Krajową, a w ciągu kilku lat polski język w urzędach, sądach i na uniwersytetach w Krakowie i Lwowie. Jedyna dzielnica, w której Polacy rządzą sami sobą, kształci elity przyszłego państwa.
- 1914Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej 6 sierpnia przełom
6 sierpnia strzelcy Piłsudskiego wyruszają z krakowskich Oleandrów i przekraczają granicę zaboru rosyjskiego. Królestwo nie powstaje, jak liczyli, ale z kompanii wyrastają Legiony Polskie, a z Legionów — kadra wojska i państwa po 1918 roku.
Wojny, powstania i procesy
- 1831–1870Wielka Emigracja przesiedlenia
Po upadku powstania listopadowego około dziesięciu tysięcy żołnierzy, polityków i artystów wyjeżdża na Zachód, głównie do Francji: Czartoryski i Hotel Lambert, demokraci Lelewela i Towarzystwa Demokratycznego, Mickiewicz, Słowacki, Chopin. Poza zasięgiem cenzury tworzą programy przyszłej Polski i kulturę, która przetrwa zabory.
- 1863–1864Powstanie styczniowe powstanie
Najdłuższe polskie powstanie: półtora roku walki partyzanckiej w Królestwie, na Litwie i Białorusi, bez regularnej armii, prowadzonej przez podziemne państwo z własnym rządem, podatkami i sądami. Rząd Narodowy upada, gdy w kwietniu 1864 roku Rosjanie aresztują Romualda Traugutta; ostatnie oddziały walczą do jesieni.
- 1864–1905Rusyfikacja Polaków w okresie zaborów represje
Po powstaniu styczniowym Królestwo zostaje wcielone w system rosyjskich guberni: po rosyjsku mówią urzędy, sądy i szkoły, od 1869 roku także Uniwersytet Warszawski, a za kuratora Apuchtina polskiego uczy się jak języka obcego. Oporem jest tajne nauczanie; pierwsze ustępstwa wymusza dopiero rewolucja 1905 roku.
- 1870–1914Emigracja za chlebem przesiedlenia
Z przeludnionej wsi wszystkich trzech zaborów wyjeżdża do Ameryki, do Zagłębia Ruhry i do Brazylii około trzech i pół miliona ludzi. Pieniądze przysyłane do domu i ci, którzy wracają, zmieniają polską wieś.
- 1871–1878Kulturkampf represje
Rząd Bismarcka ogranicza prawa Kościoła katolickiego, a w zaborze pruskim — języka polskiego: niemiecki wypiera polski z urzędów i szkół, arcybiskup Ledóchowski trafia do więzienia, a parafie zostają bez księży. W Wielkopolsce Kościół i polskość zrastają się na dobre.
- 1885–1890Rugi pruskie represje
Prusy wydalają około trzydziestu tysięcy Polaków i Żydów bez niemieckiego obywatelstwa, głównie poddanych rosyjskich i austriackich. Rok później powstaje Komisja Kolonizacyjna, która skupuje polską ziemię dla niemieckich osadników.
- 1886–1918Germanizacja w zaborze pruskim represje
Komisja Kolonizacyjna wykupuje ziemię dla niemieckich osadników, szkoła uczy tylko po niemiecku, a ustawa z 1908 roku pozwala wywłaszczać polskich właścicieli. Dzieci z Wrześni (1901) i strajk szkolny 1906–1907 bronią religii po polsku, a banki i spółdzielnie pracy organicznej skutecznie konkurują z Komisją o ziemię.
- 1905–1907Rewolucja 1905 roku powstanie
Po krwawej niedzieli w Petersburgu Królestwo ogarniają strajki: robotnicy Łodzi i Warszawy walczą o prawa pracownicze, uczniowie o polską szkołę, a w Łodzi dochodzi do walk na barykadach. Rosja odpowiada stanem wojennym i egzekucjami, ale ustępuje w sprawie języka w szkołach prywatnych, a Królestwo wybiera posłów do nowej Dumy.
- 1914–1918I wojna światowa wojna
Trzy mocarstwa rozbiorowe walczą ze sobą na ziemiach polskich, a Polacy w ich armiach — przeciw sobie nawzajem. W 1915 roku Rosja wycofuje się z Królestwa; Legiony Piłsudskiego i akt 5 listopada stawiają sprawę polską na nowo, a klęska wszystkich trzech zaborców pozwala ją rozstrzygnąć.
Postacie epoki
- 1846–1916 Henryk Sienkiewicz — pisarz, autor Trylogii i „Quo vadis”, Nobel 1905; w 1915 roku współzałożyciel komitetu pomocy ofiarom wojny w Polsce
- 1864–1939 Roman Dmowski — przywódca endecji; zabiegał o granice Polski na konferencji w Wersalu
- 1869–1907 Stanisław Wyspiański — dramatopisarz, malarz i projektant witraży; autor „Wesela” (1901)
- 1867–1934 Maria Skłodowska-Curie — fizyczka i chemiczka; odkryła polon i rad, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla (1903, 1911)
- 1867–1935 Józef Piłsudski — przywódca bojowców PPS i twórca Legionów; w 1917 roku uwięziony w Magdeburgu
- 1878–1942 Janusz Korczak — lekarz, pedagog i pisarz; prowadził Dom Sierot w Warszawie, w 1942 roku zamordowany w Treblince wraz ze swoimi wychowankami
- 1874–1945 Wincenty Witos — trzykrotny premier, przywódca ruchu ludowego
- 1860–1941 Ignacy Jan Paderewski — pianista i kompozytor; w czasie wojny zabiegał w Stanach Zjednoczonych, także u prezydenta Wilsona, o poparcie dla niepodległej Polski
- 1841–1910 Eliza Orzeszkowa — pisarka, autorka „Nad Niemnem”
- 1847–1912 Bolesław Prus — pisarz i publicysta, autor „Lalki” i „Faraona”
- 1842–1910 Maria Konopnicka — poetka i nowelistka, autorka „Roty” (1908)
- 1864–1925 Stefan Żeromski — pisarz, autor „Ludzi bezdomnych”, „Popiołów” i „Przedwiośnia”
- 1866–1936 Ignacy Daszyński — przywódca socjalistów; jako marszałek Sejmu (1928–1930) był w opozycji wobec rządów Piłsudskiego
- 1867–1925 Władysław Reymont — pisarz, autor „Ziemi obiecanej” i „Chłopów”, Nobel 1924
- 1882–1937 Karol Szymanowski — kompozytor, autor baletu „Harnasie” i „Stabat Mater”; dyrektor Konserwatorium Warszawskiego i rektor utworzonej z niego Wyższej Szkoły Muzycznej
- 1885–1969 Kazimierz Sosnkowski — zastępca Piłsudskiego w Legionach, minister wojny w 1920 roku, Naczelny Wódz w latach 1943–1944