1793–1794 · Rzeczpospolita (kadłubowa)
Drugi rozbiór
Wojna w obronie Konstytucji 3 maja jest przegrana, a Rosja i Prusy zabierają ponad połowę tego, co zostało; Austria tym razem nie uczestniczy. Sejm grodzieński ratyfikuje rozbiór pod lufami — ostatni sejm Rzeczypospolitej. Zostaje państwo kadłubowe z rosyjskim garnizonem w Warszawie i granicą pruską kilkadziesiąt kilometrów od stolicy. Przetrwa dwa lata.
Ludność
- ok. 4 000 000 (szacunek, ±400 000) — Około 4 mln na jakichś 215 tys. km² — z 8,8 mln i 522 tys. km² sprzed rozbioru. Drugi rozbiór zabrał około połowy ludności, która została po pierwszym.
Władcy i przywódcy
- 1764–1795 Stanisław August Poniatowski — ostatni król Polski monarcha
- 1772–1796 Katarzyna II — caryca Rosji — zaborczyni zaborca / okupant
- 1786–1797 Fryderyk Wilhelm II — król Prus — zaborca zaborca / okupant
- 1792–1835 Franciszek II — cesarz rzymski, od 1804 cesarz Austrii — zaborca zaborca / okupant
- 1794 Tadeusz Kościuszko — Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej faktyczny przywódca
Władzę naczelną objął aktem insurekcji 24 marca 1794 roku; ranny i wzięty do niewoli pod Maciejowicami 10 października. Po nim naczelnikiem był do listopada Tomasz Wawrzecki.
Wydarzenia
- 1793II rozbiór Polski 23 stycznia, 23 września utrata
Rosja i Prusy odpowiadają na konstytucję zbrojną interwencją i drugim rozbiorem. Sejm grodzieński zatwierdza go pod przymusem: traktat z Rosją w lipcu, a pruski na „niemej sesji”, na której milczenie posłów uznano za zgodę.
- 1794Insurekcja kościuszkowska 24 marca, 4 kwietnia, 7 maja, 10 października powstanie
Kościuszko ogłasza powstanie w Krakowie i wygrywa pod Racławicami z udziałem chłopów uzbrojonych w kosy. Uniwersał połaniecki obiecuje im wolność osobistą — pierwszy akt, który zwraca się do chłopów jako do obywateli broniących państwa. Jesienią Kościuszko, ranny, trafia do niewoli pod Maciejowicami, a po szturmie Pragi i rzezi jej mieszkańców Warszawa kapituluje przed Suworowem.
Wojny, powstania i procesy
- 1773–1794Komisja Edukacji Narodowej reformy
Pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, utrzymywane z majątku skasowanego zakonu jezuitów. Przejmuje szkoły od parafialnych po akademie w Krakowie i Wilnie, pisze dla nich polskie podręczniki i uczy w nich nauk ścisłych, a nie tylko łaciny. Z jej szkół wyszło pokolenie Sejmu Czteroletniego.
Postacie epoki
- 1747–1822 Józef Wybicki — polityk; w 1797 roku napisał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, od 1927 hymn Polski
- 1755–1818 Jan Henryk Dąbrowski — generał, twórca Legionów Polskich we Włoszech