1939–1940 · Brak państwa polskiego
Dwie okupacje
Niemcy atakują 1 września, ZSRR 17 września. Kraj zostaje podzielony: część wcielona do Rzeszy, część jako Generalne Gubernatorstwo, wschód zajęty przez Sowietów. Polska traci około 6 mln obywateli, w tym blisko 3 mln polskich Żydów. Państwo działa dalej na uchodźstwie i w konspiracji — z własną armią, sądami i szkolnictwem.
Ludność
- ok. 35 100 000 (szacunek, ±500 000) — Stan na 1939 rok. W 1946 spis wykazał 23,9 mln — skutek strat wojennych i przesunięcia granic.
Władcy i przywódcy
- 1926–1939 Ignacy Mościcki — prezydent RP głowa państwa
- 1935–1939 Edward Rydz-Śmigły — Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, od 1936 marszałek Polski — „druga osoba w państwie” faktyczny przywódca
Generalnym Inspektorem od 13 maja 1935 roku, dzień po śmierci Piłsudskiego. W 1936 roku okólnik premiera uznał go za pierwszą osobę w państwie po prezydencie; w 1937 roku za nim powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego. We wrześniu 1939 roku Naczelny Wódz; w listopadzie, internowany w Rumunii, złożył urząd.
- 1935–1939 Józef Beck — minister spraw zagranicznych od 1932; po śmierci Piłsudskiego współrządził z Mościckim i Rydzem-Śmigłym faktyczny przywódca
Politykę zagraniczną prowadził niemal samodzielnie. 5 maja 1939 roku w Sejmie odrzucił żądania Hitlera: „Jest tylko jedna rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”.
- 1936–1939 Felicjan Sławoj Składkowski — ostatni premier II RP szef rządu
- 1939–1945 Adolf Hitler — przywódca III Rzeszy — okupant zaborca / okupant
- 1939–1945 Hans Frank — generalny gubernator — okupant zaborca / okupant
- 1939–1941 Józef Stalin — przywódca ZSRR — okupant wschodniej połowy kraju zaborca / okupant
Ziemie zajęte we wrześniu 1939 roku ZSRR wcielił do siebie po sfingowanych „wyborach”; stracił je, gdy w czerwcu 1941 roku zaatakowały go Niemcy.
- 1939–1947 Władysław Raczkiewicz — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1939–1943 Władysław Sikorski — premier na uchodźstwie i Naczelny Wódz szef rządu, na uchodźstwie
Wydarzenia
- 1939Agresja Niemiec i ZSRR 1 września, 17 września, 28 września utrata
1 września atakują Niemcy, 17 września — zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow — Związek Sowiecki. Kraj zostaje podzielony między dwóch okupantów; państwo działa dalej na uchodźstwie i w konspiracji.
- 1940Zbrodnia katyńska 5 marca utrata
NKWD rozstrzeliwuje blisko 22 tysiące polskich oficerów, policjantów i urzędników wziętych do niewoli w 1939 roku. We wniosku do Biura Politycznego Beria nazwał ich zatwardziałymi wrogami władzy sowieckiej. Gdy w 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów, a rząd polski poprosił o śledztwo Czerwonego Krzyża, Moskwa zerwała z nim stosunki; sprawstwo ZSRR uznał dopiero w 1990 roku.
Wojny, powstania i procesy
- 1936–1939Centralny Okręg Przemysłowy reformy
Największa inwestycja II Rzeczypospolitej: huta w Stalowej Woli, zakłady lotnicze w Mielcu i Rzeszowie, fabryka opon w Dębicy, w widłach Wisły i Sanu — z dala od granic z Niemcami i ZSRR. Przerywa ją wrzesień 1939 roku, zanim wiele fabryk doszło do pełnej produkcji.
- 1939–1945II wojna światowa wojna
Niemcy i Związek Radziecki dzielą Polskę; obaj okupanci niszczą jej elity, a Niemcy w obozach zagłady i gettach mordują polskich Żydów. Państwo Podziemne działa w kraju, rząd i armia na emigracji walczą u boku aliantów — a mimo to Polska wychodzi z wojny w nowych granicach, pod władzą narzuconą przez ZSRR, bez blisko sześciu milionów obywateli.
- 1939–1945Terror okupanta niemieckiego represje
Zachodnie województwa Niemcy wcielają do Rzeszy i wysiedlają z nich setki tysięcy Polaków; w Generalnym Gubernatorstwie zamykają szkoły średnie i uczelnie. Akcje wymierzone w inteligencję, łapanki, egzekucje uliczne, obozy koncentracyjne, ponad dwa miliony ludzi wywiezionych na roboty przymusowe, wysiedlenie Zamojszczyzny i porwania dzieci do germanizacji: według większości szacunków okupacja kosztowała życie blisko dwóch milionów etnicznych Polaków.
- 1939–1941Okupacja sowiecka represje
Ziemie wschodnie zajęte przez ZSRR zostają po pozorowanych wyborach wcielone do Związku Radzieckiego. NKWD aresztuje, rozstrzeliwuje jeńców, a w czterech masowych deportacjach 1940–1941 roku wywozi na Syberię i do Kazachstanu — według własnych dokumentów — ponad trzysta dwadzieścia tysięcy obywateli polskich; starsze polskie szacunki są znacznie wyższe.
- 1939–1945Polskie Państwo Podziemne ruch społeczny
Pod okupacją działa konspiracyjne państwo podległe rządowi na uchodźstwie: Delegatura Rządu, podziemny parlament, sądy, tajne nauczanie, prasa i Armia Krajowa, licząca w 1944 roku ponad 300 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jego ostatnim wysiłkiem jest powstanie warszawskie; AK rozwiązano w styczniu 1945 roku, a Rada Jedności Narodowej rozwiązała się w lipcu.
Postacie epoki
- 1895–1944 Stefan Rowecki — „Grot”, twórca i komendant główny Armii Krajowej; aresztowany w 1943, zamordowany w Sachsenhausen
- 1901–1948 Witold Pilecki — rotmistrz AK; w 1940 roku dał się aresztować, by założyć konspirację w Auschwitz; stracony w 1948 z wyroku sądu komunistycznego
- 1914–2000 Jan Karski — kurier Państwa Podziemnego; przekazał na Zachodzie relację o Zagładzie