1918–1938 · Rzeczpospolita Polska
II Rzeczpospolita
Po 123 latach Polska wraca na mapę. Granice ustala się w sześciu wojnach — najważniejsza z nich, wojna z bolszewikami, rozstrzyga się pod Warszawą w 1920 roku. Państwo scala dziedzictwo trzech zaborów — pięć systemów prawnych, trzy sieci kolejowe i cztery waluty — oraz buduje Gdynię i Centralny Okręg Przemysłowy.
Ludność
- 27 200 000 (dane spisowe) — Spis z 1921 roku naliczył 25,7 mln; z Górnym Śląskiem i Wileńszczyzną, których nie objął, około 27,2 mln. Jedną trzecią stanowiły mniejszości narodowe.
- Od 1931 roku: 32 100 000 (dane spisowe) — Spis z 1931 roku. Do 1939 ludność wzrosła do około 35 mln.
Władcy i przywódcy
- 1888–1918 Wilhelm II — cesarz niemiecki i król Prus — zaborca zaborca / okupant
- 1915–1918 Hans von Beseler — generał-gubernator warszawski — okupant zaborca / okupant
- 1916–1918 Karol I — ostatni cesarz Austrii — zaborca zaborca / okupant
- 1917–1918 Rada Regencyjna — Kakowski, Lubomirski, Ostrowski — Królestwo Regencyjne głowa państwa
Rządziła pod okupacją niemiecką i austriacką; 14 listopada 1918 roku przekazała władzę Piłsudskiemu.
- 1917–1918 Jan Kucharzewski — premier Królestwa Regencyjnego szef rządu
- 1917–1918 Stanisław Szeptycki — generał-gubernator wojskowy w Lublinie — okupant austriacki zaborca / okupant
Polak w austriackiej służbie; ustąpił na znak protestu przeciw traktatowi brzeskiemu, który oddawał Ukrainie ziemię chełmską. Potem generał Wojska Polskiego.
- 1918–1922 Józef Piłsudski — Naczelnik Państwa głowa państwa
- 1918 Antoni Ponikowski — p.o. premiera Królestwa Regencyjnego szef rządu
- 1918 Jan Kanty Steczkowski — premier Królestwa Regencyjnego szef rządu
- 1918 Józef Świeżyński — premier Królestwa Regencyjnego szef rządu
- 1918 Władysław Wróblewski — p.o. premiera w dniach odzyskania niepodległości szef rządu
- 1918 Ignacy Daszyński — premier Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie szef rządu
Rząd lubelski, powołany 7 listopada, ustąpił po czterech dniach na rzecz Piłsudskiego.
- 1918–1919 Jędrzej Moraczewski — pierwszy premier odrodzonej Polski szef rządu
- 1918 Anton Lipošćak — generał-gubernator wojskowy w Lublinie — okupant austriacki zaborca / okupant
- 1919 Ignacy Jan Paderewski — premier i minister spraw zagranicznych; podpisał traktat wersalski szef rządu
- 1919–1920 Leopold Skulski — premier szef rządu
- 1920 Władysław Grabski — premier w czasie sowieckiej ofensywy i konferencji w Spa szef rządu
- 1920–1921 Wincenty Witos — premier Rządu Obrony Narodowej szef rządu
- 1921–1922 Antoni Ponikowski — premier szef rządu
- 1922 Gabriel Narutowicz — pierwszy prezydent RP głowa państwa
Zastrzelony pięć dni po zaprzysiężeniu.
- 1922 Maciej Rataj — marszałek Sejmu, p.o. prezydenta głowa państwa
Pełnił obowiązki prezydenta przez pięć dni, od zabójstwa Narutowicza do wyboru Wojciechowskiego.
- 1922–1926 Stanisław Wojciechowski — prezydent RP głowa państwa
- 1922 Artur Śliwiński — premier przez dziewięć dni szef rządu
- 1922 Julian Nowak — premier szef rządu
- 1922–1923 Władysław Sikorski — premier po zabójstwie Narutowicza szef rządu
- 1923 Wincenty Witos — premier, druga kadencja szef rządu
- 1923–1925 Władysław Grabski — premier; reforma walutowa, wprowadził złotego szef rządu
- 1925–1926 Aleksander Skrzyński — premier szef rządu
- 1926–1935 Józef Piłsudski — marszałek, faktyczny przywódca po przewrocie majowym faktyczny przywódca
- 1926 Maciej Rataj — marszałek Sejmu, p.o. prezydenta głowa państwa
Pełnił obowiązki prezydenta przez trzy tygodnie, od ustąpienia Wojciechowskiego po przewrocie majowym do wyboru Mościckiego.
- 1926–1939 Ignacy Mościcki — prezydent RP głowa państwa
- 1926 Wincenty Witos — premier, trzecia kadencja — obalony przez przewrót majowy szef rządu
- 1926 Kazimierz Bartel — premier pierwszego rządu po przewrocie szef rządu
- 1926–1928 Józef Piłsudski — premier, pierwsza kadencja szef rządu
- 1928–1930 Kazimierz Bartel — premier, kolejne dwa rządy szef rządu
- 1929 Kazimierz Świtalski — premier szef rządu
- 1930–1931 Walery Sławek — premier, dwa rządy wokół wyborów brzeskich szef rządu
- 1930 Józef Piłsudski — premier, druga kadencja szef rządu
- 1931–1933 Aleksander Prystor — premier w czasie wielkiego kryzysu szef rządu
- 1933–1934 Janusz Jędrzejewicz — premier; reforma szkolnictwa i uniwersytetów szef rządu
- 1934–1935 Leon Kozłowski — premier szef rządu
- 1935–1939 Edward Rydz-Śmigły — Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, od 1936 marszałek Polski — „druga osoba w państwie” faktyczny przywódca
Generalnym Inspektorem od 13 maja 1935 roku, dzień po śmierci Piłsudskiego. W 1936 roku okólnik premiera uznał go za pierwszą osobę w państwie po prezydencie; w 1937 roku za nim powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego. We wrześniu 1939 roku Naczelny Wódz; w listopadzie, internowany w Rumunii, złożył urząd.
- 1935–1939 Józef Beck — minister spraw zagranicznych od 1932; po śmierci Piłsudskiego współrządził z Mościckim i Rydzem-Śmigłym faktyczny przywódca
Politykę zagraniczną prowadził niemal samodzielnie. 5 maja 1939 roku w Sejmie odrzucił żądania Hitlera: „Jest tylko jedna rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”.
- 1935 Walery Sławek — premier, trzecia kadencja — konstytucja kwietniowa szef rządu
- 1935–1936 Marian Zyndram-Kościałkowski — premier szef rządu
- 1936–1939 Felicjan Sławoj Składkowski — ostatni premier II RP szef rządu
Wydarzenia
- 1918Odzyskanie niepodległości 7 października, 11 listopada przełom
Wszyscy trzej zaborcy przegrywają wojnę w ciągu jednego roku: pogrążona w rewolucji Rosja zawiera w marcu odrębny pokój, a w listopadzie rozejm podpisują Austro-Węgry i Niemcy. 11 listopada Piłsudski obejmuje dowództwo nad wojskiem w Warszawie; granice nowego państwa trzeba będzie jeszcze wywalczyć w sześciu wojnach.
- 1919Traktat wersalski 28 czerwca traktat
Traktat pokojowy z Niemcami przyznaje Polsce większą część Wielkopolski — opanowanej już przez powstańców — oraz Pomorze Gdańskie z dostępem do morza. Gdańsk zostaje wolnym miastem, o Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu mają rozstrzygnąć plebiscyty, a nowe granice wchodzą w życie w styczniu 1920 roku.
- 1919Mała konstytucja 26 stycznia, 20 lutego ustrój
Sejm Ustawodawczy, wybrany w styczniu w pierwszych wyborach odrodzonego państwa, uchwala tymczasowy ustrój: sejm jest władzą najwyższą, a Piłsudski pozostaje Naczelnikiem Państwa, odpowiedzialnym przed nim. Obowiązuje do wejścia w życie konstytucji marcowej.
- 1920Bitwa Warszawska 15 sierpnia, 16 sierpnia bitwa
Armia Czerwona stoi pod Warszawą, gdy Piłsudski uderza znad Wieprza w odsłonięte skrzydło i rozbija front. Bolszewicka ofensywa na zachód zostaje zatrzymana na dwadzieścia lat.
- 1920Podział Śląska Cieszyńskiego 28 lipca utrata
Gdy Armia Czerwona idzie na Warszawę, Rada Ambasadorów dzieli Śląsk Cieszyński wzdłuż Olzy bez plebiscytu. Czechosłowacja dostaje Zaolzie z kopalniami Karwiny i koleją koszycko-bogumińską, choć większość jego mieszkańców stanowili Polacy.
- 1920Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu 11 lipca utrata
11 lipca, gdy Armia Czerwona idzie na Warszawę, mieszkańcy południa Prus Wschodnich i Powiśla głosują o przynależności państwowej. Ponad 90 procent głosów pada na Niemcy — także wielu mazurskich ewangelików mówiących po polsku. Polska dostaje kilka wsi, a Prusy Wschodnie zostają niemieckie.
- 1921Traktat ryski 18 marca traktat
Pokój z Rosją Sowiecką i Ukrainą Sowiecką ustala wschodnią granicę mniej więcej wzdłuż granicy drugiego rozbioru z 1793 roku, daleko na wschód od linii Curzona, zaproponowanej przez aliantów w lipcu 1920 roku. Po stronie polskiej zostaje kilka milionów Ukraińców i Białorusinów.
- 1921Konstytucja marcowa 17 marca ustrój
Sejm Ustawodawczy uchwala konstytucję republiki parlamentarnej: silny sejm, słaby prezydent, równość obywateli bez względu na wyznanie i narodowość. Zmieniona po zamachu majowym, obowiązuje do 1935 roku.
- 1922Przyłączenie Wileńszczyzny 20 lutego przełom
Sejm Wileński, wybrany na ziemiach zajętych w 1920 roku przez wojska Żeligowskiego, w głosowaniu zbojkotowanym przez większość Litwinów, Żydów i Białorusinów, opowiada się za przyłączeniem Litwy Środkowej do Polski, a Sejm w Warszawie to zatwierdza. Litwa nie uznaje aneksji i aż do 1938 roku nie utrzymuje z Polską stosunków dyplomatycznych.
- 1922Podział Górnego Śląska 20 czerwca traktat
Po plebiscycie i trzecim powstaniu śląskim z 1921 roku Górny Śląsk zostaje podzielony zgodnie z zaleceniem Ligi Narodów, a w czerwcu 1922 roku wojsko polskie wkracza do przyznanej Polsce części. To mniej niż jedna trzecia obszaru, ale z Katowicami i większością kopalń i hut regionu.
- 1922Zabójstwo prezydenta Narutowicza 16 grudnia przełom
Gabriel Narutowicz, pierwszy prezydent, wybrany wbrew prawicy głosami lewicy, ludowców i mniejszości narodowych, ginie zastrzelony w galerii Zachęta pięć dni po objęciu urzędu. Zabójstwo, poprzedzone kampanią prasy nacjonalistycznej przeciw niemu, na lata zatruwa politykę II RP.
- 1923Uznanie granicy wschodniej 15 marca traktat
15 marca Rada Ambasadorów uznaje wschodnie granice Polski, wraz z Wilnem i Galicją Wschodnią. Po czterech latach wojen, plebiscytów i arbitraży wszystkie granice II Rzeczypospolitej mają międzynarodowe uznanie — choć Litwa nadal nie godzi się na utratę Wilna.
- 1926Przewrót majowy 12 maja przełom
Piłsudski wprowadza wojsko do Warszawy i po trzech dniach walk obala legalny rząd. Republika parlamentarna ustępuje autorytarnej sanacji, formalnie zachowując konstytucję.
- 1934Deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami 26 stycznia traktat
Dwa lata po pakcie o nieagresji ze Związkiem Sowieckim Polska podpisuje w Berlinie dziesięcioletnią deklarację z Niemcami Hitlera. To polityka równowagi między dwoma sąsiadami, prowadzona przez Piłsudskiego i Becka; Hitler wypowie deklarację w kwietniu 1939 roku.
- 1935Konstytucja kwietniowa 23 kwietnia ustrój
Obóz sanacji przeprowadza przez parlament, z naginaniem regulaminu, konstytucję stawiającą prezydenta ponad pozostałymi władzami. Polska pozostaje republiką z nazwy, ale parlament traci znaczenie; ta sama konstytucja da potem podstawę prawną rządowi na uchodźstwie.
- 1938Zajęcie Zaolzia 2 października przełom
Niespełna dobę po podpisaniu układu monachijskiego Polska stawia Czechosłowacji ultimatum i zajmuje sporne od 1920 roku Zaolzie wraz z czeską częścią Cieszyna. To około 800 kilometrów kwadratowych, zdobytych jako trzeci, obok Niemiec i Węgier, uczestnik podziału Czechosłowacji.
Wojny, powstania i procesy
- 1886–1918Germanizacja w zaborze pruskim represje
Komisja Kolonizacyjna wykupuje ziemię dla niemieckich osadników, szkoła uczy tylko po niemiecku, a ustawa z 1908 roku pozwala wywłaszczać polskich właścicieli. Dzieci z Wrześni (1901) i strajk szkolny 1906–1907 bronią religii po polsku, a banki i spółdzielnie pracy organicznej skutecznie konkurują z Komisją o ziemię.
- 1914–1918I wojna światowa wojna
Trzy mocarstwa rozbiorowe walczą ze sobą na ziemiach polskich, a Polacy w ich armiach — przeciw sobie nawzajem. W 1915 roku Rosja wycofuje się z Królestwa; Legiony Piłsudskiego i akt 5 listopada stawiają sprawę polską na nowo, a klęska wszystkich trzech zaborców pozwala ją rozstrzygnąć.
- 1918–1919Wojna polsko-ukraińska wojna
Wojna o Lwów i Galicję Wschodnią: od listopadowych walk o miasto, w których bronią go także uczniowie i studenci, do lipca 1919 roku, gdy ofensywa z udziałem armii Hallera spycha wojska Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej za Zbrucz.
- 1918–1919Powstanie wielkopolskie powstanie
Wybucha w Poznaniu po przyjeździe Paderewskiego w grudniu 1918 roku i w kilka tygodni obejmuje niemal całą prowincję. Rozejm w Trewirze w lutym 1919 roku zatrzymuje walki, a traktat wersalski przyznaje Wielkopolskę Polsce.
- 1919–1921Wojna polsko-bolszewicka wojna
Pierwsze starcia w lutym 1919 roku, wyprawa kijowska wiosną 1920, a latem armia Tuchaczewskiego pod Warszawą. Po Bitwie Warszawskiej i bitwie nad Niemnem front się rozpada; rozejm w październiku 1920 i pokój w Rydze w marcu 1921 roku wyznaczają wschodnią granicę na dwie dekady.
- 1919–1921Powstania śląskie powstanie
Trzy zrywy górnośląskich Polaków: w sierpniu 1919, w sierpniu 1920 i w maju 1921 roku, po plebiscycie, w którym większość głosów padła na Niemcy. Trzecie, największe, wymusza podział regionu korzystniejszy dla Polski, niż dawało samo głosowanie.
- 1929–1935Wielki kryzys kryzys
W Polsce kryzys trwa dłużej niż niemal wszędzie w Europie: produkcja przemysłowa spada o blisko czterdzieści procent, ceny płodów rolnych o ponad połowę, a wieś, na której żyje większość kraju, pogrąża się w nędzy. Rząd trzyma się mocnego złotego i oszczędności, co przedłuża zapaść.
- 1936–1939Centralny Okręg Przemysłowy reformy
Największa inwestycja II Rzeczypospolitej: huta w Stalowej Woli, zakłady lotnicze w Mielcu i Rzeszowie, fabryka opon w Dębicy, w widłach Wisły i Sanu — z dala od granic z Niemcami i ZSRR. Przerywa ją wrzesień 1939 roku, zanim wiele fabryk doszło do pełnej produkcji.
- 1937–1938Operacja polska NKWD zbrodnia
Na rozkaz Jeżowa NKWD aresztuje w Związku Sowieckim Polaków i wszystkich podejrzanych o związki z Polską: skazano blisko 140 tysięcy ludzi, z czego ponad 111 tysięcy rozstrzelano. To największa z operacji narodowościowych wielkiego terroru; jej ofiary to obywatele sowieccy, w dużej części mieszkańcy dawnych kresów Rzeczypospolitej.
Postacie epoki
- 1873–1939 Wojciech Korfanty — polski komisarz plebiscytowy na Górnym Śląsku i dyktator III powstania śląskiego (1921); po powstaniu Polska otrzymała większą część okręgu przemysłowego
- 1888–1974 Eugeniusz Kwiatkowski — minister przemysłu i handlu, potem wicepremier; kierował rozbudową Gdyni i budową Centralnego Okręgu Przemysłowego
- 1893–po 1939 Stefan Starzyński — prezydent Warszawy; we wrześniu 1939 roku kierował obroną oblężonej stolicy
- 1866–1928 Tadeusz Rozwadowski — szef Sztabu Generalnego w czasie Bitwy Warszawskiej
- 1894–1953 Julian Tuwim — poeta, współzałożyciel grupy Skamander; autor wierszy dla dzieci
- 1871–1949 Stanisław Grabski — polityk endecji; jeden z głównych negocjatorów pokoju ryskiego, który wyznaczył granicę wschodnią; minister oświaty
- 1865–1947 Lucjan Żeligowski — generał; w upozorowanym buncie w 1920 roku zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową, przyłączoną do Polski w 1922
- 1881–1948 August Hlond — prymas Polski; w 1945 roku zorganizował polską administrację kościelną na ziemiach przyłączonych na zachodzie i północy
- 1904–1969 Witold Gombrowicz — pisarz, autor „Ferdydurke” i „Trans-Atlantyku”; od 1939 roku na emigracji