1941–1944 · Brak państwa polskiego
Okupacja niemiecka
Atak Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku oddaje im całe przedwojenne terytorium Polski; Galicja Wschodnia zostaje dołączona do Generalnego Gubernatorstwa. Na okupowanych ziemiach Niemcy przeprowadzają Zagładę — w Chełmnie nad Nerem, Treblince, Sobiborze, Bełżcu i Auschwitz ginie większość polskich Żydów. Państwo podziemne działa dalej; w 1944 roku na przedwojenne ziemie wraca Armia Czerwona.
Ludność
- ok. 35 100 000 (szacunek, ±500 000) — Stan na 1939 rok. W 1946 spis wykazał 23,9 mln — skutek strat wojennych i przesunięcia granic.
Władcy i przywódcy
- 1939–1945 Adolf Hitler — przywódca III Rzeszy — okupant zaborca / okupant
- 1939–1945 Hans Frank — generalny gubernator — okupant zaborca / okupant
- 1939–1941 Józef Stalin — przywódca ZSRR — okupant wschodniej połowy kraju zaborca / okupant
Ziemie zajęte we wrześniu 1939 roku ZSRR wcielił do siebie po sfingowanych „wyborach”; stracił je, gdy w czerwcu 1941 roku zaatakowały go Niemcy.
- 1939–1947 Władysław Raczkiewicz — prezydent RP na uchodźstwie głowa państwa, na uchodźstwie
- 1939–1943 Władysław Sikorski — premier na uchodźstwie i Naczelny Wódz szef rządu, na uchodźstwie
- 1943–1944 Stanisław Mikołajczyk — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
- 1944–1948 Władysław Gomułka — sekretarz generalny PPR faktyczny przywódca
Odsunięty w 1948 roku pod zarzutem „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, w latach 1951–1954 więziony; do władzy wrócił w 1956 roku.
- 1944–1952 Bolesław Bierut — przewodniczący KRN od 1944, prezydent od 1947 głowa państwa
- 1944–1947 Edward Osóbka-Morawski — premier PKWN, potem Rządu Tymczasowego szef rządu
- 1944 Józef Stalin — przywódca ZSRR — Armia Czerwona ponownie zajmuje wschodnią połowę kraju zaborca / okupant
Ziem zajętych w 1939 roku ZSRR już nie oddał; w 1945 roku mocarstwa uznały granicę na linii Curzona. Na zachód od niej władzę objął podporządkowany Moskwie PKWN.
- 1944–1947 Tomasz Arciszewski — premier na uchodźstwie szef rządu, na uchodźstwie
Wydarzenia
- 1941Niemcy napadają na ZSRR 22 czerwca przełom
W kilka tygodni Wehrmacht zajmuje ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej i cały jej przedwojenny obszar znajduje się pod okupacją niemiecką. Galicja Wschodnia zostaje dołączona do Generalnego Gubernatorstwa, okręg białostocki oddany pod zarząd Prus Wschodnich. Za frontem idą oddziały, które mordują Żydów tysiącami.
- 1941Układ Sikorski–Majski 30 lipca traktat
Po ataku Niemiec na ZSRR rząd polski wznawia stosunki z Moskwą. ZSRR uznaje, że jego traktaty z Niemcami z 1939 roku o zmianach terytorialnych w Polsce utraciły moc, ogłasza „amnestię” dla deportowanych obywateli polskich i zgadza się na polską armię gen. Andersa, która w 1942 roku wyprowadzi do Iranu ponad sto tysięcy ludzi. Sprawę przyszłej granicy układ zostawia otwartą.
- 1943Powstanie w getcie warszawskim 19 kwietnia powstanie
Po wywiezieniu latem 1942 roku ponad 250 tysięcy ludzi do Treblinki pozostali w getcie podejmują walkę bez szans na zwycięstwo. Getto zostaje spalone dom po domu; był to pierwszy zryw miejski w okupowanej Europie.
- 1943Konferencja teherańska 28 listopada traktat
Churchill i Roosevelt godzą się ze Stalinem, bez wiedzy rządu polskiego, że wschodnia granica Polski pójdzie mniej więcej linią Curzona, a Polska dostanie rekompensatę na zachodzie. Jałta to tylko potwierdzi.
- 1944Powstanie warszawskie 1 sierpnia, 2 października powstanie
Armia Krajowa walczy 63 dni, licząc na to, że wyzwoli stolicę własnymi siłami przed wkroczeniem Sowietów. Front stanął na Wiśle, powstanie upadło, a miasto zostało wysadzone — zginęło, według szacunków, od 150 do 200 tysięcy cywilów.
- 1944Manifest PKWN 22 lipca przełom
Utworzony w Moskwie komunistyczny Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego ogłasza manifest datowany w Chełmie 22 lipca i obejmuje władzę w Lublinie, pod osłoną Armii Czerwonej. To zalążek władzy PRL i rywal rządu na uchodźstwie.
Wojny, powstania i procesy
- 1939–1945II wojna światowa wojna
Niemcy i Związek Radziecki dzielą Polskę; obaj okupanci niszczą jej elity, a Niemcy w obozach zagłady i gettach mordują polskich Żydów. Państwo Podziemne działa w kraju, rząd i armia na emigracji walczą u boku aliantów — a mimo to Polska wychodzi z wojny w nowych granicach, pod władzą narzuconą przez ZSRR, bez blisko sześciu milionów obywateli.
- 1939–1945Terror okupanta niemieckiego represje
Zachodnie województwa Niemcy wcielają do Rzeszy i wysiedlają z nich setki tysięcy Polaków; w Generalnym Gubernatorstwie zamykają szkoły średnie i uczelnie. Akcje wymierzone w inteligencję, łapanki, egzekucje uliczne, obozy koncentracyjne, ponad dwa miliony ludzi wywiezionych na roboty przymusowe, wysiedlenie Zamojszczyzny i porwania dzieci do germanizacji: według większości szacunków okupacja kosztowała życie blisko dwóch milionów etnicznych Polaków.
- 1939–1941Okupacja sowiecka represje
Ziemie wschodnie zajęte przez ZSRR zostają po pozorowanych wyborach wcielone do Związku Radzieckiego. NKWD aresztuje, rozstrzeliwuje jeńców, a w czterech masowych deportacjach 1940–1941 roku wywozi na Syberię i do Kazachstanu — według własnych dokumentów — ponad trzysta dwadzieścia tysięcy obywateli polskich; starsze polskie szacunki są znacznie wyższe.
- 1939–1945Polskie Państwo Podziemne ruch społeczny
Pod okupacją działa konspiracyjne państwo podległe rządowi na uchodźstwie: Delegatura Rządu, podziemny parlament, sądy, tajne nauczanie, prasa i Armia Krajowa, licząca w 1944 roku ponad 300 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jego ostatnim wysiłkiem jest powstanie warszawskie; AK rozwiązano w styczniu 1945 roku, a Rada Jedności Narodowej rozwiązała się w lipcu.
- 1941–1945Zagłada Żydów zbrodnia
Po uwięzieniu w gettach Niemcy przechodzą do mordu: najpierw rozstrzeliwania na wschodzie, od grudnia 1941 roku Chełmno, a w 1942 Bełżec, Sobibór, Treblinka i Auschwitz-Birkenau, wszystkie na okupowanych ziemiach polskich. Ginie około trzech milionów polskich Żydów, dziewięciu na dziesięciu.
- 1943–1945Rzeź wołyńska zbrodnia
Ukraińska Powstańcza Armia morduje ludność polską Wołynia, a potem Galicji Wschodniej, by usunąć ją z ziem, które miały przypaść Ukrainie; szczyt przypada na lipiec 1943 roku. Ginie, według szacunków, od sześćdziesięciu do stu tysięcy Polaków; w polskich akcjach odwetowych — kilka do kilkunastu tysięcy Ukraińców.
- 1944–1947Przesiedlenia powojenne przesiedlenia
Nowe granice przesuwają ludzi razem z państwem: ponad milion Polaków wyjeżdża z Kresów do nowej Polski, Niemcy są wysiedlani z Ziem Odzyskanych, Ukraińcy z Polski do ZSRR, a w 1947 roku akcja „Wisła” rozprasza pozostałych po ziemiach zachodnich. Z kraju wielu narodów wychodzi niemal jednolity.
- 1944–1956Podziemie antykomunistyczne powstanie
Część podziemia nie składa broni po wkroczeniu Armii Czerwonej: Wolność i Niezawisłość, NSZ i dziesiątki oddziałów leśnych walczą z NKWD, UB i wojskiem. W latach największej aktywności przez oddziały przechodzą dziesiątki tysięcy ludzi; amnestia z 1947 roku i terror łamią ruch, choć ostatni partyzant, Józef Franczak, ginie dopiero w 1963 roku.
Postacie epoki
- 1892–1970 Władysław Anders — generał, dowódca armii polskiej w ZSRR i II Korpusu Polskiego, który zdobył Monte Cassino
- 1919–1943 Mordechaj Anielewicz — komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej, dowodził powstaniem w getcie warszawskim
- 1895–1966 Tadeusz Bór-Komorowski — komendant główny Armii Krajowej, dowodził powstaniem warszawskim
- 1910–2008 Irena Sendlerowa — działaczka Żegoty; wyprowadziła z getta setki dzieci
- 1922–2015 Władysław Bartoszewski — więzień Auschwitz, współzałożyciel Żegoty, powstaniec warszawski i więzień stalinowski; jako minister spraw zagranicznych działał na rzecz pojednania z Niemcami
- 1882–1953 Jan Stanisław Jankowski — Delegat Rządu na Kraj, szef cywilnego pionu Państwa Podziemnego; skazany w procesie szesnastu, zmarł w sowieckim więzieniu
- 1905–1964 Wanda Wasilewska — przewodnicząca Związku Patriotów Polskich w Moskwie; z poparciem Stalina tworzyła wojsko i władze, które przejęły Polskę w 1944 roku
- 1914–2005 Jan Nowak-Jeziorański — kurier Armii Krajowej, szef polskiej sekcji Radia Wolna Europa, potem orędownik wejścia Polski do NATO
- 1919–2009 Marek Edelman — jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim; potem w opozycji demokratycznej i przy Okrągłym Stole
- 1898–1946 Leopold Okulicki — „Niedźwiadek”, ostatni komendant główny AK; rozwiązał ją w styczniu 1945 roku, skazany w procesie szesnastu, zmarł w moskiewskim więzieniu
- 1901–1984 Jakub Berman — członek Biura Politycznego; nadzorował bezpiekę i propagandę stalinowskiej Polski
- 1905–1974 Hilary Minc — członek Biura Politycznego; kierował gospodarką — nacjonalizacją i planem sześcioletnim