1138–1319 · dzielnice piastowskie

Rozbicie dzielnicowe

Testament Bolesława Krzywoustego dzieli państwo między synów. Najstarszy z Piastów, książę zwierzchni w Krakowie, miał być zwierzchnikiem pozostałych, ale zasada senioratu załamuje się niemal natychmiast, a na początku XIII wieku tron krakowski daje już tylko prestiż: każdy książę rządzi swoją dzielnicą sam. Przez blisko dwa stulecia Polska — poza krótkimi rządami Przemysła II i Wacława II — nie ma wspólnego władcy i jest zbiorem rywalizujących księstw. W 1226 Konrad Mazowiecki sprowadza Krzyżaków, w 1241 Mongołowie pustoszą kraj pod Legnicą.

Zobacz na mapie: rok 1138 →

Ludność

ok. 1 500 000 (szacunek zgrubny, ±400 000) — Najazd mongolski z 1241 roku cofnął wzrost ludności o pokolenie.

Władcy i przywódcy

1102–1138 Bolesław III Krzywousty — książę Polski monarcha
1138–1146 Władysław II Wygnaniec — książę zwierzchni (senior), wygnany przez braci książę zwierzchni
1138–1177 Mieszko III Stary — książę wielkopolski władca dzielnicy
Stracił dzielnicę razem z Krakowem w buncie 1177 roku.
1138–1146 Władysław II Wygnaniec — książę śląski władca dzielnicy
Wygnany w 1146 roku, zmarł na wygnaniu w 1159.
1138–1144 Salomea z Bergu — wdowa po Krzywoustym, z Łęczycą jako oprawą wdowią władca dzielnicy
1138–1173 Bolesław IV Kędzierzawy — książę mazowiecki i kujawski władca dzielnicy
1146–1173 Bolesław IV Kędzierzawy — książę zwierzchni (senior) książę zwierzchni
1146–1163 Bolesław IV Kędzierzawy — władca Śląska jako senior, pod nieobecność synów Wygnańca władca dzielnicy
1146–1166 Henryk Sandomierski — książę sandomierski władca dzielnicy
Zginął w wyprawie na Prusów w 1166 roku.
1163–1201 Bolesław I Wysoki — książę śląski (wrocławski) władca dzielnicy
Wrócił z wygnania w 1163 roku; do 1172 rządził wspólnie z bratem Mieszkiem.
1166–1173 Bolesław IV Kędzierzawy — władca ziemi sandomierskiej władca dzielnicy
1172–1211 Mieszko IV Plątonogi — książę raciborski, od 1202 opolsko-raciborski władca dzielnicy
1173–1177 Mieszko III Stary — książę zwierzchni (senior), usunięty z Krakowa książę zwierzchni
1173–1201 Jarosław opolski — książę opolski, od 1198 także biskup wrocławski władca dzielnicy
1173–1194 Kazimierz II Sprawiedliwy — książę sandomierski władca dzielnicy
Wcześniej, od 1166 roku, książę wiślicki.
1173–1186 Leszek Bolesławowic — książę mazowiecki władca dzielnicy
Małoletni i chorowity; w jego imieniu rządził możny Żyron, pod opieką Kazimierza Sprawiedliwego, któremu zapisał dzielnicę.
1177–1194 Kazimierz II Sprawiedliwy — książę zwierzchni, wbrew zasadzie senioratu książę zwierzchni
Objął Kraków po buncie możnych przeciw Mieszkowi Staremu; zjazd łęczycki w 1180 roku zapewnił tron krakowski jego potomkom, łamiąc zasadę senioratu.
1177–1181 Kazimierz II Sprawiedliwy — władca Gniezna i Kalisza władca dzielnicy
1177–1194 Odon — książę poznański, od 1182 ziemi na południe od Obry władca dzielnicy
Syn Mieszka Starego, który w 1181 roku odzyskał Gniezno i Kalisz, a w 1182 odebrał mu Poznań.
1178–1205 Sambor I — namiestnik gdański, pod zwierzchnictwem polskim władca dzielnicy
Zmarł przed 1205 rokiem, według nekrologu oliwskiego w 1207.
1181–1202 Mieszko III Stary — książę wielkopolski, ponownie władca dzielnicy
1186–1194 Kazimierz II Sprawiedliwy — książę mazowiecki władca dzielnicy
1191 Mieszko III Stary — książę zwierzchni, krótki powrót do Krakowa książę zwierzchni
1194–1198 Leszek Biały — książę zwierzchni, za małoletniości pod regencją matki książę zwierzchni
1194–1229 Władysław III Laskonogi — książę wielkopolski — do 1202 tylko ziemi na południe od Obry władca dzielnicy
Od 1223 roku walczył o dzielnicę z bratankiem Władysławem Odonicem, który ostatecznie go z niej wyparł; zmarł na wygnaniu w 1231 roku.
1194–1205 Leszek Biały — książę sandomierski władca dzielnicy
1194–1195 Bolesław Mieszkowic — książę kujawski władca dzielnicy
Syn Mieszka Starego; zginął w bitwie nad Mozgawą w 1195 roku. Część historyków datuje jego rządy od 1186.
1194–1200 Leszek Biały — książę mazowiecki, wspólnie z bratem Konradem władca dzielnicy
1194–1247 Konrad I mazowiecki — książę mazowiecki i kujawski, od 1233 czerski; od 1231 także łęczycki i sieradzki władca dzielnicy
Do około 1200 roku pod regencją matki, Heleny znojemskiej. W 1226 roku sprowadził zakon krzyżacki do walki z Prusami.
1195–1198 Mieszko III Stary — książę kujawski władca dzielnicy
W 1198 roku oddał Kujawy synom Kazimierza Sprawiedliwego.
1198–1202 Mieszko III Stary — książę zwierzchni, ponownie i do śmierci książę zwierzchni
Po 1177 roku odzyskiwał Kraków jeszcze trzykrotnie: na krótko w 1191, w 1198 i — po krótkim wygnaniu na rzecz Leszka Białego — w 1199, tym razem do śmierci w 1202 roku. Część historyków uważa, że przez lata 1200–1201 Krakowem rządził jednak Leszek.
1201–1238 Henryk I Brodaty — książę śląski władca dzielnicy
1202–1206 Władysław III Laskonogi — ostatni senior książę zwierzchni
Objął Kraków po śmierci Mieszka Starego w 1202 roku; część historyków sądzi, że możni odprawili go już jesienią tego roku, według innych utrzymał się do 1206. Tron objął po nim Leszek Biały i odtąd nie przechodził już według starszeństwa: seniorat przestał istnieć.
1205–1220 Mściwoj I — namiestnik gdański, pod zwierzchnictwem polskim władca dzielnicy
1206–1227 Leszek Biały — książę krakowski i sandomierski książę krakowski
W latach 1210–1211 Kraków zajął Mieszko Plątonogi. Leszek zginął zamordowany w Gąsawie w 1227 roku.
1207–1217 Władysław Odonic — książę kaliski z nadania Henryka Brodatego władca dzielnicy
1210–1211 Mieszko IV Plątonogi — książę krakowski, wyparł Leszka Białego książę krakowski
1211–1230 Kazimierz I opolski — książę opolsko-raciborski władca dzielnicy
1220–1266 Świętopełk II Wielki — namiestnik, od 1227 niezależny książę gdański władca dzielnicy
Zerwał zależność od Polski po zamachu w Gąsawie w 1227 roku, w którym zginął Leszek Biały; uchodzi za jednego z jego organizatorów.
1223–1228 Władysław Odonic — książę na Ujściu, od 1225 i Nakle, w walce z Laskonogim władca dzielnicy
1227–1230 Bolesław V Wstydliwy — książę sandomierski, małoletni władca dzielnicy
1228–1229 Władysław III Laskonogi — książę krakowski książę krakowski
1229–1232 Konrad I mazowiecki — książę krakowski książę krakowski
1229–1239 Władysław Odonic — książę wielkopolski władca dzielnicy
W 1234 roku utracił ziemie za Wartą, z Kaliszem, na rzecz Henryka Brodatego.
1230–1246 Mieszko II Otyły — książę opolsko-raciborski władca dzielnicy
1230–1232 Bolesław I mazowiecki — książę sandomierski z nadania ojca, Konrada mazowieckiego władca dzielnicy
1232–1238 Henryk I Brodaty — książę krakowski — tzw. monarchia Henryków śląskich książę krakowski
1232–1242 Bolesław V Wstydliwy — książę sandomierski władca dzielnicy
1233–1267 Kazimierz I kujawski — książę kujawski, od 1247 także łęczycki, do 1261 i sieradzki władca dzielnicy
1233–1248 Bolesław I mazowiecki — książę płocki (Mazowsze północne) władca dzielnicy
1233–1271 Sambor II — książę lubiszewski i tczewski władca dzielnicy
Początek rządów sporny (między 1225 a 1233).
1233–1262 Racibor — książę białogardzki władca dzielnicy
1234–1238 Henryk I Brodaty — władca południowej Wielkopolski władca dzielnicy
1238–1241 Henryk II Pobożny — książę krakowski, poległ pod Legnicą książę krakowski
1238–1241 Henryk II Pobożny — władca południowej, od 1239 większości Wielkopolski władca dzielnicy
1238–1241 Henryk II Pobożny — książę śląski władca dzielnicy
1239–1257 Przemysł I — książę wielkopolski, od 1247 poznański władca dzielnicy
Po śmierci ojca w 1239 roku władał tylko północno-wschodnim skrajem dzielnicy, z Nakłem i Ujściem; od 1241 roku do 1247 rządził wspólnie z bratem Bolesławem.
1241 Bolesław II Rogatka — książę krakowski przez kilka tygodni po Legnicy książę krakowski
1241–1243 Konrad I mazowiecki — książę krakowski, drugi raz książę krakowski
1241–1279 Bolesław Pobożny — książę kaliski, w latach 1257–1273 całej Wielkopolski władca dzielnicy
Jego statut kaliski z 1264 roku dał Żydom ochronę prawną, na której opierały się przywileje wydawane im jeszcze przez wieki.
1241–1278 Bolesław II Rogatka — książę wrocławski, od 1248 legnicki władca dzielnicy
Od podziału z 1248 roku Śląsk rozpadał się na coraz mniejsze księstwa: Legnicę, od 1251 Głogów, potem Jawor, Świdnicę, Ścinawę i Oleśnicę.
1243–1279 Bolesław V Wstydliwy — książę krakowski i sandomierski książę krakowski
1246–1281 Władysław opolski — książę opolsko-raciborski władca dzielnicy
1247–1262 Siemowit I — książę czerski, od 1248 całego Mazowsza władca dzielnicy
Zabity przez Litwinów w Jazdowie w 1262 roku.
1248–1266 Henryk III Biały — książę wrocławski władca dzielnicy
1261–1288 Leszek Czarny — książę sieradzki, od 1267 i łęczycki; w latach 1273–1278 także inowrocławski władca dzielnicy
1262–1294 Konrad II czerski — książę mazowiecki, od 1275 czerski władca dzielnicy
W latach 1262–1264 w niewoli litewskiej; rządy sprawowała regencja matki, Perejesławy, i Bolesława Pobożnego.
1262–1313 Bolesław II mazowiecki — książę mazowiecki, od 1275 płocki; w latach 1294–1310 całego Mazowsza władca dzielnicy
1266–1290 Henryk IV Prawy — książę wrocławski władca dzielnicy
Do 1270 roku pod opieką stryja Władysława, arcybiskupa salzburskiego, potem do 1273 roku Przemysła Ottokara II czeskiego.
1266–1270 Warcisław II — książę gdański władca dzielnicy
1266–1294 Mściwoj II — książę świecki, od 1270 gdański władca dzielnicy
Układem w Kępnie z 1282 roku uczynił swoim następcą Przemysła II.
1267–1287 Ziemomysł inowrocławski — książę inowrocławski władca dzielnicy
W latach 1271–1278 usunięty przez własnych poddanych; Inowrocławiem władali wtedy Bolesław Pobożny, a po nim Leszek Czarny.
1267–1300 Władysław I Łokietek — książę brzeski (kujawski) władca dzielnicy
Do 1275 roku pod regencją matki, Eufrozyny opolskiej, a do 1288 wspólnie z braćmi Kazimierzem i Siemowitem.
1273–1296 Przemysł II — książę poznański, od 1279 całej Wielkopolski władca dzielnicy
1279–1288 Leszek Czarny — książę krakowski i sandomierski książę krakowski
1281–1313 Bolko I opolski — książę opolski władca dzielnicy
Po śmierci ojca Górny Śląsk podzielił się na księstwa opolskie, raciborskie, cieszyńskie i bytomskie.
1287–1312 Siemowit dobrzyński — książę dobrzyński władca dzielnicy
Zmarł między 1306 a 1312 rokiem.
1287–1314 synowie Ziemomysła — Leszek, Przemysł i Kazimierz — wspólnie książęta inowrocławscy władca dzielnicy
Do 1294 roku pod regencją matki, Salomei; od 1300 lennicy Wacława II.
1288–1289 Bolesław II mazowiecki — książę krakowski, krótko po śmierci Leszka Czarnego książę krakowski
1288–1290 Henryk IV Prawy — książę krakowski książę krakowski
1288–1289 Bolesław II mazowiecki — książę sandomierski władca dzielnicy
1288–1294 Kazimierz II łęczycki — książę łęczycki władca dzielnicy
Brat Łokietka; zginął w bitwie z Litwinami pod Trojanowem w 1294 roku.
1288–1300 Władysław I Łokietek — książę sieradzki, od 1294 i łęczycki władca dzielnicy
1289 Władysław I Łokietek — tytułował się księciem krakowskim; zajął miasto bez Wawelu i wkrótce musiał z niego uchodzić książę krakowski
1289 Konrad II czerski — książę sandomierski władca dzielnicy
1289–1292 Władysław I Łokietek — książę sandomierski władca dzielnicy
W 1292 roku Wacław II zajął Sandomierz i zmusił go do hołdu.
1290–1291 Przemysł II — książę krakowski z testamentu Henryka Prawego książę krakowski
1290–1296 Henryk V Brzuchaty — książę legnicki i wrocławski władca dzielnicy
1291–1299 Wacław II — król Czech, książę krakowski, od 1292 i sandomierski; od 1299 także wielkopolski książę krakowski
1294–1296 Przemysł II — książę pomorski władca dzielnicy
1295–1296 Przemysł II — król Polski monarcha
Pierwsza koronacja od 1076 roku, w Gnieźnie. Zamordowany w Rogoźnie siedem miesięcy później.
1296–1300 Władysław I Łokietek — książę wielkopolski i pomorski władca dzielnicy
Objął dzielnicę po zabójstwie Przemysła II; wyparty przez Wacława II, w 1300 roku uszedł z kraju i wrócił w 1304.
1296–1309 Henryk III głogowski — książę głogowski; od 1296 ziemi na południe od Obry, od 1306 większości Wielkopolski władca dzielnicy
Tytułował się dziedzicem Królestwa Polskiego.
1296–1311 Bolesław III Rozrzutny — książę wrocławski, z braćmi władca dzielnicy
Małoletni; w latach 1302–1305 regentem był Wacław II.
1300–1305 Wacław II — król Czech i Polski monarcha
Koronowany w Gnieźnie w 1300 roku; rządził przez starostów, sam pozostając w Pradze.
1304–1305 Władysław I Łokietek — wraca z wygnania: Wiślica, potem Sandomierz, Kujawy, Łęczyca i Sieradz władca dzielnicy
1305–1306 Wacław III — król Czech i Polski monarcha
Odziedziczył tytuł, lecz nigdy nie został koronowany w Polsce. Zamordowany w Ołomuńcu w sierpniu 1306 roku w drodze do Polski.
1306–1319 Władysław I Łokietek — książę krakowski, sandomierski, brzeski, łęczycki i sieradzki; od 1314 wielkopolski — zjednoczyciel książę krakowski
Pomorze Gdańskie, które objął w 1306 roku, zajęli w latach 1308–1309 Krzyżacy.
1309–1314 Henryk IV Wierny i bracia — synowie Henryka głogowskiego, książęta wielkopolscy władca dzielnicy
W 1314 roku rycerstwo wielkopolskie wypędziło ich i poddało się Łokietkowi.
1310–1345 Siemowit II — książę warszawski, od 1313 rawski władca dzielnicy
1310–1341 Trojden I — książę czerski, od 1313 także warszawski władca dzielnicy
1311–1335 Henryk VI Dobry — książę wrocławski władca dzielnicy
Ostatni książę wrocławski: w 1327 roku złożył hołd królowi Czech, a po jego śmierci w 1335 księstwo przeszło na koronę czeską.
1313–1356 Bolesław II opolski — książę opolski władca dzielnicy
1313–1336 Wacław płocki — książę płocki władca dzielnicy
1314–1324 Leszek inowrocławski — książę inowrocławski władca dzielnicy
1314–1327 Przemysł inowrocławski — książę bydgosko-wyszogrodzki władca dzielnicy
1314–1332 Kazimierz III gniewkowski — książę gniewkowski władca dzielnicy

Wydarzenia

1138
Testament Krzywoustego 28 października utrata
Bolesław III dzieli kraj między synów, z zasadą senioratu, która miała zapobiec wojnie o tron. Zamiast tego zaczyna się dwieście lat rozbicia, z którego Polska wyszła mniejsza — bez Śląska i Pomorza.
1226
Sprowadzenie Krzyżaków utrata
Konrad mazowiecki ściąga zakon krzyżacki do walki z pogańskimi Prusami i nadaje mu ziemię chełmińską. Zakon zbudował na niej własne państwo i przez następne dwa stulecia był głównym przeciwnikiem Polski.
1227
Zbrodnia gąsawska przełom
Na zjeździe książąt w Gąsawie ludzie Świętopełka pomorskiego zabijają księcia krakowskiego Leszka Białego i ciężko ranią Henryka Brodatego. Pomorze Gdańskie wychodzi spod zwierzchnictwa Polski, a o Kraków zaczyna się walka, której żaden z książąt nie wygra na dłużej.
1241
Bitwa pod Legnicą 9 kwietnia bitwa
Henryk Pobożny ginie, a rycerstwo śląskie zostaje rozbite przez Mongołów. Najazd cofnął się sam, ale zniszczył jedyny ośrodek zdolny wtedy zjednoczyć kraj.
1264
Statut kaliski 16 sierpnia ustrój
Książę Bolesław Pobożny nadaje Żydom w Wielkopolsce przywilej: ochronę osoby, majątku i synagog, własne sądy i swobodę handlu, a kto oskarży ich o mord rytualny i nie dowiedzie winy, sam poniesie karę. Kazimierz Wielki rozciąga go na całe królestwo, a na jego podstawie Polska stanie się na wieki największym skupiskiem Żydów w Europie.
1295
Koronacja Przemysła II 26 czerwca przełom
Arcybiskup Jakub Świnka koronuje Przemysła II w Gnieźnie — pierwsza koronacja od ponad dwustu lat. Królestwo, choć obejmuje tylko Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, znów istnieje, a orzeł z pieczęci Przemysła zostaje znakiem państwa.
1308
Krzyżacy zajmują Gdańsk 13 listopada utrata
Wezwani przez Łokietka na pomoc przeciw Brandenburgii Krzyżacy zajmują Gdańsk, krwawo rozprawiają się z jego obrońcami i nie oddają miasta. W ciągu roku opanowują całe Pomorze Gdańskie; Polska traci dostęp do morza na ponad półtora wieku.

Wojny, powstania i procesy

1211–1370
Osadnictwo na prawie niemieckim przesiedlenia
Książęta, biskupi i klasztory sprowadzają osadników z Niemiec i lokują na prawie niemieckim — magdeburskim, średzkim, chełmińskim — setki miast i tysiące wsi, także z ludnością miejscową. Z tych lokacji pochodzą rynki Wrocławia, Poznania i Krakowa; Śląsk i Pomorze Zachodnie zaczynają się przy tym zniemczać. Daty są umowne: od lokacji Złotoryi do końca panowania Kazimierza Wielkiego.
1230–1283
Podbój Prus przez zakon krzyżacki wojna
Z ziemi chełmińskiej, którą dał mu Konrad Mazowiecki, zakon krzyżacki w pół wieku podbija plemiona pruskie — od Pomezanów nad Wisłą po Sambów i na końcu Jaćwingów — i tłumi wielkie powstanie pruskie lat 1260–1274. Na podbitej ziemi powstaje państwo zakonne, sąsiad, z którym Polska będzie walczyć przez dwa i pół stulecia.

Postacie epoki

1150–1223 Wincenty Kadłubek — biskup krakowski, autor „Kroniki polskiej”
1174–1243 Święta Jadwiga Śląska — księżna śląska, żona Henryka Brodatego; współfundatorka klasztoru w Trzebnicy, kanonizowana w 1267
1240–1314 Jakub Świnka — arcybiskup gnieźnieński; koronował Przemysła II w 1295 i Wacława II w 1300, popierał zjednoczenie kraju