Rzeczpospolita Obojga Narodów

Unia lubelska 1 lipca traktat

Jeszcze przed aktem unii Podlasie, Wołyń, Bracławszczyzna i Kijowszczyzna przechodzą z Litwy do Korony. Z unii dynastycznej powstaje jedno państwo: wspólny sejm, wspólny król z wyboru, wspólna polityka zagraniczna, osobne prawo i skarb. Rzeczpospolita Obojga Narodów liczy około 800 tysięcy kilometrów kwadratowych.

Konfederacja warszawska 28 stycznia ustrój

W roku pierwszej wolnej elekcji szlachta zapisuje wieczysty pokój religijny — w Europie, która właśnie urządziła noc św. Bartłomieja. Tolerancja staje się prawem, nie łaską królewską.

Pierwsza wolna elekcja 11 maja ustrój

Pod Warszawą około czterdziestu tysięcy szlachty osobiście wybiera na króla Henryka Walezego. Elekt musi zaprzysiąc artykuły henrykowskie — wolną elekcję, zgodę sejmu na wojnę i podatki, sejm co dwa lata i prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, który je złamie — a także własne pacta conventa. Każdy następny król będzie przysięgał to samo.

Rozejm w Jamie Zapolskim 15 stycznia traktat

Po trzech wyprawach Stefana Batorego i oblężeniu Pskowa Iwan Groźny zrzeka się Inflant i Połocka. Kończy się ćwierć wieku wojny o Inflanty; Wielkie Łuki wracają do Moskwy.

Stolica przenosi się do Warszawy przełom

Zygmunt III przenosi dwór z Krakowa do Warszawy, bliżej geograficznego środka państwa po unii z Litwą. Kraków zostaje miastem koronacji i pogrzebów; rządzi się z Warszawy.

Unia brzeska 18 października przełom

Synod w Brześciu przyjmuje zwierzchnictwo papieża przy zachowaniu obrządku wschodniego i powstaje Kościół unicki. Część biskupów i większość prawosławnych wiernych unię odrzuca, a spór o nią na pół wieku dzieli Ruś Rzeczypospolitej.

Bitwa pod Kircholmem 27 września bitwa

Chodkiewicz z niespełna czterema tysiącami ludzi rozbija trzykrotnie liczniejszą armię szwedzką w niecałą godzinę. Szczyt sławy husarii i polskiego panowania w Inflantach.

Bitwa pod Kłuszynem 4 lipca bitwa

Żółkiewski pokonuje wielokrotnie liczniejsze wojsko moskiewsko-szwedzkie i wkrótce wprowadza polską załogę na Kreml. Jedyny raz w historii, gdy Moskwa była w polskich rękach.

Rozejm w Dywilinie 11 grudnia traktat

Rozejm kończy wojnę z Moskwą: Rzeczpospolita zatrzymuje ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską na czternaście i pół roku. To największy zasięg państwa na wschodzie — choć królewicz Władysław, obrany niegdyś na cara, nigdy nie zasiada na moskiewskim tronie.

Rozejm w Altmarku 26 września utrata

Sześcioletni rozejm kończy wojnę o Inflanty i ujście Wisły: Szwecja zatrzymuje większą część Inflant z Rygą, a na czas rozejmu także porty pruskie i część ceł z handlu gdańskiego. Inflant na północ od Dźwiny Rzeczpospolita już nie odzyska.

Rozejm w Sztumskiej Wsi 12 września traktat

Szwecja oddaje zajęte od 1626 roku porty Prus — Elbląg, Braniewo, Piławę, Kłajpedę — i rezygnuje z ceł od handlu wiślanego; Inflanty z Rygą zostają szwedzkie. Rozejm, zawarty na 26 lat, Szwedzi zerwą w 1655 roku.

Żółte Wody, Korsuń i Piławce 16 maja, 26 maja, 23 września powstanie

Kozacy Bohdana Chmielnickiego, sprzymierzeni z Tatarami, rozbijają wojska koronne pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, obaj hetmani trafiają do tatarskiej niewoli, a jesienią pod Piławcami pospolite ruszenie ucieka z pola. Tak zaczyna się powstanie Chmielnickiego.

Pierwsze liberum veto 9 marca przełom

Poseł upicki Władysław Siciński sprzeciwia się przedłużeniu obrad i sejm rozchodzi się bez uchwał — pierwszy, który jeden głos pozostawił bez uchwał. W następnym stuleciu liberum veto zrywa niemal każdy sejm i paraliżuje państwo.

Rada perejasławska 18 stycznia utrata

Rada kozacka w Perejasławiu przyjmuje zwierzchnictwo cara. Moskwa wypowiada Rzeczypospolitej wojnę, która zabierze jej Smoleńszczyznę, Kijów i lewobrzeżną Ukrainę.

Kapitulacja pod Ujściem 25 lipca utrata

Pospolite ruszenie wielkopolskie poddaje się Szwedom pod Ujściem bez walki i oddaje województwa pod opiekę Karola X Gustawa; w ciągu kilku miesięcy to samo robią Litwa w Kiejdanach i wojsko koronne. Szwedzi zajmują niemal cały kraj. Tak zaczyna się potop.

Traktaty welawsko-bydgoskie 19 września, 6 listopada utrata

W zamian za zerwanie sojuszu ze Szwecją Jan Kazimierz zwalnia elektora brandenburskiego z hołdu lennego: Prusy Książęce stają się w pełni niezależne. Z tego wyłomu wyrosło królestwo pruskie, które ponad sto lat później rozbierało Rzeczpospolitą.

Pokój oliwski 3 maja traktat

Pokój ze Szwecją kończy potop. Jan Kazimierz zrzeka się pretensji do tronu szwedzkiego, a Rzeczpospolita uznaje szwedzkie Inflanty na północ od Dźwiny i suwerenność Prus Książęcych, przyznaną Hohenzollernom trzy lata wcześniej.

Rozejm w Andruszowie 9 lutego utrata

Rozejm kończy trzynastoletnią wojnę z Moskwą: Rzeczpospolita oddaje ziemie smoleńską i czernihowską, Ukrainę na lewym brzegu Dniepru oraz Kijów — ten formalnie na dwa lata, w praktyce na zawsze. Równowaga sił na wschodzie przechyla się na stronę Rosji.

Traktat w Buczaczu 18 października utrata

Po upadku Kamieńca Podolskiego posłowie króla Michała oddają Turcji Podole, południową Ukrainę prawobrzeżną przekazują Kozakom Doroszenki pod zwierzchnictwem sułtana i zgadzają się płacić mu coroczny haracz. Sejm odmawia ratyfikacji i wojna wraca, ale Podole pozostaje tureckie przez dwadzieścia siedem lat.

Odsiecz wiedeńska 12 września bitwa

Jan III Sobieski dowodzi połączonymi wojskami chrześcijańskimi i rozbija armię turecką pod Wiedniem. Ostatnie wielkie zwycięstwo Rzeczypospolitej — i ostatni raz, gdy wystąpiła w Europie jako mocarstwo.

Pokój Grzymułtowskiego 6 maja utrata

Wojewoda poznański Krzysztof Grzymułtowski podpisuje w Moskwie pokój, który na zawsze oddaje Rosji Kijów, Smoleńsk i Ukrainę lewobrzeżną w zamian za 146 tysięcy rubli i przystąpienie cara do wojny z Turcją. To, co w Andruszowie oddano na czas, zostaje oddane na stałe.

Pokój w Karłowicach 26 stycznia traktat

Pokój kończący wojnę Ligi Świętej z Turcją zwraca Rzeczypospolitej Podole z Kamieńcem i Ukrainę prawobrzeżną. Wojna zaczęta pod Wiedniem kończy się dla Polski odzyskaniem tego, co stracono w 1672 roku, a dla Turcji — początkiem długiego odwrotu z Europy.

Sejm niemy 1 lutego utrata

Przy wojskach rosyjskich w kraju sejm bez dyskusji zatwierdza układ króla z konfederatami tarnogrodzkimi, zawarty za pośrednictwem cara: komput 24 tysięcy porcji, czyli w praktyce armia licząca najwyżej około 12 tysięcy. Rosja staje się arbitrem spraw Rzeczypospolitej.

Prawa kardynalne pod gwarancją Rosji 26 lutego utrata

Sejm, z którego ambasador Repnin kazał wywieźć do Rosji przywódców opozycji, uchwala prawa kardynalne — liberum veto i wolną elekcję jako prawa niezmienne — pod gwarancją Katarzyny II, i przyznaje prawa innowiercom. Każda reforma ustroju wymaga odtąd zgody Rosji: Rzeczpospolita staje się jej protektoratem.

Zawiązanie konfederacji barskiej 29 lutego powstanie

Szlachta zawiązuje w Barze na Podolu konfederację przeciw królowi i rosyjskiej kurateli nad Rzecząpospolitą. Cztery lata wojny domowej kończą się klęską — i dają sąsiadom pretekst do pierwszego rozbioru.

Wojna inflancka wojna

Iwan Groźny najeżdża Inflanty, a ostatni mistrz zakonu inflanckiego oddaje kraj pod opiekę Zygmunta Augusta. Litwa, która w 1563 roku traci Połock, szuka ratunku w unii z Koroną. Stefan Batory odbija Połock, zdobywa Wielkie Łuki i oblega Psków; rozejm w Jamie Zapolskim w 1582 roku kończy wojnę Rzeczypospolitej i zostawia jej Inflanty. Rok później ze Szwecją kończy ją także Moskwa.

Wojna ze Szwecją o Inflanty wojna

Zygmunt III, król Polski i zdetronizowany król Szwecji, przyłącza do Rzeczypospolitej Estonię, a jego stryj Karol Sudermański odpowiada najazdem na Inflanty. Kircholm (1605) nie kończy wojny. To pierwsza z wojen o szwedzką koronę Wazów, które Rzeczpospolita będzie toczyć przez sześćdziesiąt lat.

Rokosz Zebrzydowskiego wojna domowa

Szlachta pod wodzą Mikołaja Zebrzydowskiego występuje zbrojnie przeciw Zygmuntowi III, podejrzewanemu o dążenie do wzmocnienia władzy królewskiej. Król wygrywa pod Guzowem (1607), ale od reform odstępuje, a amnestia z 1609 roku zamyka sprawę.

Wojna z Moskwą w dobie smuty wojna

Zygmunt III oblega Smoleńsk, a hetman Żółkiewski po Kłuszynie wchodzi do Moskwy, gdzie bojarzy obierają carem królewicza Władysława. Polska załoga Kremla kapituluje w 1612 roku, ale Smoleńsk, zdobyty rok wcześniej, zostaje przy Rzeczypospolitej — rozejm w Dywilinie przyznaje jej też ziemię czernihowską i siewierską.

Wojna z Turcją: Cecora i Chocim wojna

Wyprawa w obronie hospodara Mołdawii kończy się klęską pod Cecorą, gdzie ginie hetman Żółkiewski. Rok później armia Osmana II przez miesiąc szturmuje obóz pod Chocimiem i odchodzi z niczym; pokój zostawia granicę na Dniestrze.

Wojna o ujście Wisły wojna

Gustaw II Adolf, który w 1621 roku zabrał Rzeczypospolitej Rygę, ląduje w Prusach i odcina handel zbożem na Wiśle. Gdańsk się broni, Koniecpolski wygrywa pod Trzcianą, ale rozejm w Altmarku zostawia Szwecji większość Inflant i porty pruskie z ich cłami.

Wojna smoleńska wojna

Moskwa wykorzystuje bezkrólewie po śmierci Zygmunta III i oblega Smoleńsk. Władysław IV okrąża oblegających i zmusza ich do kapitulacji; w pokoju polanowskim zrzeka się tytułu cara, a Rzeczpospolita zatrzymuje Smoleńsk.

Powstanie Chmielnickiego powstanie

Bunt kozacki przeradza się w wojnę o Ukrainę, w której Tatarzy zmieniają strony, powstańcy mordują szlachtę i Żydów, a wojska koronne odpowiadają terrorem. Beresteczko (1651) nie kończy wojny; w 1654 roku w Perejasławiu Kozacy oddają się pod władzę cara i ściągają na Rzeczpospolitą wojnę z Moskwą. Chmielnicki umiera w 1657 roku.

Wojna z Moskwą wojna

Car Aleksy, idąc Kozakom na pomoc, w dwa lata zajmuje Smoleńsk, Wilno i niemal całe Wielkie Księstwo Litewskie. Rzeczpospolita odzyskuje wiele po zwycięstwach 1660 roku, ale rozejm w Andruszowie zostawia Moskwie Smoleńsk i Ukrainę na lewym brzegu Dniepru, a do tego Kijów — formalnie na dwa lata, choć nigdy go nie oddano.

Potop szwedzki wojna

Karol X Gustaw najeżdża Rzeczpospolitą, już wykrwawioną przez Kozaków i Moskwę; magnaci i wojsko przechodzą na jego stronę, a Jan Kazimierz ucieka na Śląsk. Obrona Jasnej Góry, konfederacja tyszowiecka i wojna szarpana Czarnieckiego odwracają jej losy, ale Szwedzi, Brandenburczycy i Siedmiogrodzianie łupią kraj jak nikt wcześniej. Pokój w Oliwie niewiele zmienia w granicach — lata 1648–1667 kosztowały jednak Rzeczpospolitą blisko jedną trzecią ludności.

Rokosz Lubomirskiego wojna domowa

Marszałek Jerzy Lubomirski, skazany przez sąd sejmowy na banicję, prowadzi szlachtę przeciw planom Jana Kazimierza, by obrać następcę jeszcze za jego życia. Pod Mątwami rokoszanie rozbijają wojsko królewskie, w tym weteranów wojen ze Szwecją; król ustępuje, a dwa lata później abdykuje.

Wojna z Turcją o Podole wojna

Mehmed IV zdobywa Kamieniec Podolski i narzuca Rzeczypospolitej traktat w Buczaczu. Sejm odmawia jego zatwierdzenia, Sobieski rozbija Turków pod Chocimiem (1673) i wkrótce zostaje królem, ale rozejm w Żurawnie zostawia Podole Turcji na ponad dwadzieścia lat.

Wielka wojna turecka wojna

Odsiecz Wiednia otwiera szesnaście lat wojny Ligi Świętej — Austrii, Rzeczypospolitej, Wenecji, a od 1686 roku Rosji — z Imperium Osmańskim. Wyprawy Sobieskiego na Kamieniec i do Mołdawii nie przynoszą trwałych zdobyczy, ale pokój w Karłowicach zwraca Rzeczypospolitej Podole.

Wielka wojna północna wojna

August II, jako elektor saski, uderza na szwedzkie Inflanty, a Karol XII w odwecie wkracza do Rzeczypospolitej, detronizuje go i osadza na tronie Stanisława Leszczyńskiego. Po Połtawie (1709) August wraca, ale dzięki poparciu cara: wojska rosyjskie przechodzą przez kraj jak przez własny, a Rzeczpospolita wychodzi z wojny zniszczona i zależna od Rosji.

Wojna o sukcesję polską wojna

Szlachta ponownie obiera Stanisława Leszczyńskiego, lecz wojska rosyjskie osadzają na tronie Augusta III, a Gdańsk, który stanął za Leszczyńskim, poddaje się po długim oblężeniu. Wojna przenosi się nad Ren i do Włoch, a Leszczyński dostaje w zamian Lotaryngię.

Konfederacja barska powstanie

Cztery lata walki szlacheckich oddziałów z wojskami rosyjskimi i królewskimi, od Podola po Wielkopolskę. Konfederatów łączył sprzeciw wobec rosyjskiej kurateli i wobec równouprawnienia innowierców; w 1770 roku ogłaszają detronizację króla. Jasna Góra, ostatnia wielka twierdza konfederatów, poddaje się w sierpniu 1772 roku, w tym samym miesiącu, w którym mocarstwa podpisują pierwszy rozbiór.