Unia z Litwą

Unia w Krewie 14 sierpnia traktat

Jagiełło zobowiązuje się przyjąć chrzest, poślubić Jadwigę i związać Litwę z Koroną; chrzest i ślub następują w lutym 1386 roku, koronacja na początku marca. Powstaje największy organizm polityczny ówczesnej Europy — i znika pretekst zakonu krzyżackiego do wojny.

Ruś Czerwona wraca do Korony 26 września przełom

Wyprawa królowej Jadwigi odbiera Węgrom Ruś Halicką ze Lwowem, która po śmierci Kazimierza Wielkiego przeszła pod ich władzę. We Lwowie hospodar mołdawski Piotr składa hołd lenny Jagielle. Ruś Czerwona pozostanie polska do pierwszego rozbioru.

Bitwa pod Grunwaldem 15 lipca bitwa

Połączone wojska polsko-litewskie niszczą armię zakonu krzyżackiego; ginie wielki mistrz i niemal całe dowództwo. Zakon przetrwał jeszcze sto lat, ale już nigdy nie odzyskał inicjatywy.

Pokój toruński (1411) 1 lutego traktat

Po Grunwaldzie Malborka nie zdobyto i pokój jest skromny: Polska odzyskuje ziemię dobrzyńską, Litwa Żmudź — na czas życia Jagiełły i Witolda — a Zakon płaci sto tysięcy kop groszy praskich. Państwo zakonne przetrwało, ale jego potęga jest złamana.

Unia horodelska 2 października traktat

Unia potwierdza odrębność Wielkiego Księstwa pod rządami Witolda, a czterdzieści siedem polskich rodów przyjmuje do swoich herbów czterdzieści siedem rodów katolickich bojarów litewskich. Litewska elita zaczyna się stawać częścią polskiej szlachty.

Pokój mełneński 27 września traktat

Po krótkiej wojnie golubskiej Zakon zrzeka się na zawsze Żmudzi, a Polsce oddaje Nieszawę. Granica Prus z Polską i Litwą, wytyczona nad jeziorem Mełno, przetrwa prawie pięćset lat.

Przywilej jedlneński 4 marca ustrój

W zamian za zgodę na tron dla swoich synów Jagiełło przyrzeka szlachcie, że żadnego jej członka nie uwięzi bez wyroku sądu — neminem captivabimus nisi iure victum. Przywilej potwierdzony w Krakowie w 1433 roku daje nietykalność osobistą ponad dwa wieki przed angielskim Habeas Corpus Act.

Bitwa pod Warną 10 listopada bitwa

Władysław III, król Polski i Węgier, prowadzi krucjatę przeciw Turkom i ginie w bitwie pod Warną; jego ciała nigdy nie odnaleziono. Unia polsko-węgierska się rozpada, a Polska przez trzy lata czeka na jego brata Kazimierza, wielkiego księcia litewskiego, który przyjmie koronę dopiero w 1447 roku.

Inkorporacja Prus 6 marca przełom

Na prośbę Związku Pruskiego, który wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi, Kazimierz Jagiellończyk wydaje w Krakowie akt wcielenia Prus do Korony. Zaczyna się wojna trzynastoletnia, która przyniesie Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię.

Statuty nieszawskie 12 listopada ustrój

Szlachta zebrana na wojnę z zakonem wymusza na Kazimierzu Jagiellończyku przywileje; w wersji wielkopolskiej król przyrzeka, że nie zwoła pospolitego ruszenia ani nie ustanowi nowego prawa bez zgody sejmików ziemskich. Władza przesuwa się od możnowładców do średniej szlachty — ku ustrojowi, który sejm walny dopełni w 1493 roku.

Drugi pokój toruński 19 października traktat

Po trzynastoletniej wojnie Polska odzyskuje Pomorze Gdańskie z Gdańskiem i Malborkiem, a reszta państwa zakonnego staje się lennem. Po raz pierwszy od 1308 roku Polska panuje nad dolną Wisłą aż po jej ujście.

Pierwszy sejm dwuizbowy 18 stycznia ustrój

Sejm walny w Piotrkowie, tradycyjnie uważany za pierwszy obradujący w dwóch izbach (część historyków wskazuje sejm z 1468 roku): obok senatu zasiadają posłowie wybrani przez sejmiki ziemskie. Tak powstaje parlament, bez którego zgody król nie będzie mógł stanowić prawa.

Statuty piotrkowskie 1 czerwca ustrój

Sejm piotrkowski pozwala opuścić wieś tylko jednemu chłopu rocznie, a mieszczanom zabrania kupować ziemię. Szlachta zamyka drogę awansu innym stanom; kolejne ustawy, jak toruńska z 1520 roku o dniu pańszczyzny w tygodniu, zmienią wolnych czynszowników w chłopów pańszczyźnianych.

Rozejm moskiewski utrata

Wojnę z Iwanem III Litwa kończy sześcioletnim rozejmem, zostawiając Moskwie blisko jedną trzecią swojego terytorium: Czernihów, Nowogród Siewierski, Starodub i Briańsk. Granica przesuwa się ku Dnieprowi, a Moskwa zaczyna upominać się o całą dawną Ruś.

Konstytucja Nihil novi 30 maja ustrój

Król nie może odtąd stanowić prawa bez zgody sejmu. To początek demokracji szlacheckiej — ustroju, który przez sto lat daje Polsce siłę, a potem ją paraliżuje.

Utrata Smoleńska 31 lipca utrata

Po oblężeniu i ostrzale artyleryjskim załoga Smoleńska, pod naciskiem mieszczan, poddaje miasto Wasylowi III. Zwycięstwo pod Orszą kilka tygodni później go nie odzyska: Smoleńsk wróci do Rzeczypospolitej dopiero w 1611 roku.

Hołd pruski 10 kwietnia traktat

Albrecht Hohenzollern, ostatni wielki mistrz rządzący w Prusach, sekularyzuje państwo zakonne i składa hołd lenny Zygmuntowi Staremu jako książę pruski. To lenno stało się z czasem Prusami, które rozebrały Polskę.

Mazowsze wraca do Korony 10 marca przełom

Po śmierci ostatniego księcia, Janusza III, Zygmunt Stary przejmuje Mazowsze, ostatnią samodzielną dzielnicę piastowską; w 1529 roku zostaje ono formalnie wcielone do Korony. Warszawa staje się miastem królewskim, a siedemdziesiąt lat później stolicą.

Inflanty pod władzą Zygmunta Augusta 28 listopada traktat

Zagrożony przez Moskwę zakon inflancki oddaje się pod opiekę Zygmunta Augusta: Inflanty przechodzą pod władzę Litwy, a ostatni mistrz, Gotthard Kettler, zostaje lennym księciem Kurlandii.

Wielka wojna z zakonem wojna

Wojna o Żmudź, w której Polska i Litwa po raz pierwszy walczą z zakonem razem. Po Grunwaldzie nie udaje się zdobyć Malborka i pierwszy pokój toruński daje niewiele — Żmudź Litwie do śmierci Jagiełły i Witolda, ziemię dobrzyńską Polsce — ale siła zbrojna zakonu jest złamana, a kontrybucja rujnuje jego skarb.

Wojna domowa na Litwie wojna domowa

Po śmierci Witolda o władzę na Litwie walczą Świdrygiełło, wspierany przez Zakon, i Zygmunt Kiejstutowicz, popierany przez Polskę. Wiłkomierz (1435) rozstrzyga wojnę, a pokój w Brześciu Kujawskim zamyka w tym samym roku wojnę z Zakonem, w której husyccy sojusznicy Polski doszli do Bałtyku.

Wojna trzynastoletnia wojna

Stany pruskie wypowiadają posłuszeństwo zakonowi i oddają kraj Kazimierzowi Jagiellończykowi. Po klęsce pod Chojnicami wojnę rozstrzygają pieniądze i zaciężni: Polska odkupuje Malbork od nieopłaconych najemników zakonu, a zwycięstwo pod Świecinem w 1462 roku otwiera drogę do drugiego pokoju toruńskiego.

Wojna o ziemię siewierską wojna

Iwan III, któremu poddają się książęta z pogranicza, rozbija Litwinów nad Wiedroszą. Rozejm z 1503 roku zostawia Moskwie ziemię czernihowsko-siewierską, blisko jedną trzecią Wielkiego Księstwa.

Wojna z Moskwą o Smoleńsk wojna

Wasyl III uderza na Litwę, związaną wówczas z Koroną osobą Zygmunta Starego, i w 1514 roku za trzecim oblężeniem zdobywa Smoleńsk. Wielkie zwycięstwo pod Orszą kilka tygodni później niczego nie odwraca: rozejm z 1522 roku zostawia miasto Moskwie na blisko sto lat.

Wojna pruska wojna

Wielki mistrz Albrecht Hohenzollern odmawia hołdu i szuka pomocy w Rzeszy; zaciężni, którzy w 1520 roku docierają pod Gdańsk, rozchodzą się nieopłaceni. Rozejm toruński z 1521 roku zamraża wojnę na cztery lata; kończy ją hołd pruski, w którym państwo zakonne staje się świeckim księstwem, lennem Polski.

Wojna inflancka wojna

Iwan Groźny najeżdża Inflanty, a ostatni mistrz zakonu inflanckiego oddaje kraj pod opiekę Zygmunta Augusta. Litwa, która w 1563 roku traci Połock, szuka ratunku w unii z Koroną. Stefan Batory odbija Połock, zdobywa Wielkie Łuki i oblega Psków; rozejm w Jamie Zapolskim w 1582 roku kończy wojnę Rzeczypospolitej i zostawia jej Inflanty. Rok później ze Szwecją kończy ją także Moskwa.